Kültürümüzde Etkin Olan Tasavvufi Yorumlar
Başlıca Tasavvufi Ekoller (Tarikatlar)
| Ekol | Kurucusu | Öne Çıkan Özellikler |
|---|---|---|
| Yesevilik | Hoca Ahmed Yesevi (öl. 1166) | "Divan-ı Hikmet"teki hikmetlerle Orta Asya Türklerine yayılmış; Kur'an-sünnete bağlılık, züht, zikir esaslı. |
| Kadirilik | Abdülkadir Geylani (öl. 1166) | Endülüs'ten Malezya'ya yayılmış; Anadolu'ya Eşrefoğlu Rumi tarafından getirilmiştir. |
| Rifailik | Ahmed Rıfai (öl. 1182) | Nefsin tezkiyesi için dokuz aşamalı eğitim-zikir programı uygular; tasavvufu "baştan sona edep" sayar. |
| Mevlevilik | Mevlana Celaleddin Rumi (öl. 1273) | Şiir, sema ve musiki merkezli; "Mesnevi" ve "Divan-ı Kebir" başlıca eserleridir. |
| Nakşibendilik | Muhammed Bahaeddin Nakşibend (öl. 1389) | Gizli/kalpten zikir esastır; Anadolu, Türkistan ve Hindistan'da yaygındır. |
| Alevilik-Bektaşilik | Hacı Bektaş Veli'nin düşüncesinden beslenir | Hz. Ali ve ehlibeyt sevgisi, dört kapı kırk makam öğretisi, cem-semah erkânı esastır. |
Bu tasavvufi yorumlar, İslam'ın Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika, Orta Asya, Hindistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalara ulaşmasında büyük rol oynamıştır. Hacı Bektaş Veli'nin "Makalat" adlı eserinde işlediği dört kapı kırk makam öğretisi (şeriat, tarikat, marifet, hakikat) İslam'ın temel değerlerini basamaklandırarak anlatır; Hacı Bektaş Veli bu kırk makamdan "Bunlardan biri eksik olursa olmaz." diyerek söz etmiştir.
Alevilik-Bektaşilikteki Temel Kavram ve Erkânlar
Cem ve Cemevi: Alevi-Bektaşi geleneğinde en önemli erkân olan cem, cemevinde dedenin huzurunda gerçekleştirilir. Cem sırasında 12 hizmet yerine getirilir (mürşit/dede, rehber, gözcü, çerağcı, zakir, süpürgeci, meydancı, niyazcı, ibrikçi, kapıcı, peyikçi, saka). Başlıca cem türleri: Abdal Musa cemi, düşkünlükten kaldırma cemi, dardan indirme cemi.
Musahiplik: Evli iki kişinin aileleriyle birlikte kurban keserek hayat boyu yol kardeşi olmaya söz vermesidir; Hucurat suresi 10. ayet ve Hz. Peygamber'in muhacir-ensar kardeşliği (muahat) uygulamasına dayandırılır.
Gülbank: Alevilik-Bektaşilik kültüründe dua anlamına gelir; "Bismişah Allah Allah" ile başlar.
Semah: Ayiniceme katılanların manevi coşkuyla Allah'ı zikrederek ilahi bir aşkla dönmesidir.
Muharrem ve Hızır Orucu: Muharrem orucu (Yas-ı Matem), Hz. Hüseyin'in Kerbela'daki şehadetini anmak için tutulur; Hızır orucu ise şubat ayında üç gün tutulan bir oruçtur.
Kısa Kontrol
1. "Mesnevi" ve "Divan-ı Kebir" eserlerinin sahibi olan, Mevlevilik tarikatının kaynağı olan mutasavvıf kimdir?
2. Alevilik-Bektaşilik geleneğinde evli iki kişinin aileleriyle birlikte ömür boyu yol kardeşi olmaya söz vermesine ne ad verilir?
3. Hacı Bektaş Veli'nin "Makalat" adlı eserinde işlediği dört kapı öğretisi şeriat, tarikat, marifet ve hakikattan oluşur.