Konu anlatımı
- Tasavvufi Düşüncenin Oluşumu
- Tasavvufi Düşüncenin Ahlaki Boyutu
- Kültürümüzde Etkin Olan Tasavvufi Yorumlar
- Kur'an'dan Mesajlar
Tasavvufi Düşüncenin Oluşumu
TasavvufGüzel ve ulvi huyları kazanma, çirkin huylardan uzaklaşma çabası, sözlükte saf olmak anlamına gelir; terim olarak güzel huyları kazanma ve çirkin huylardan uzaklaşma çabasıdır. Tasavvufu benimseyenlere sufi (mutasavvıf) denir. Mutasavvıflara göre tasavvufun asli kaynağı Kur'an-ı Kerim, Hz. Peygamber ve sahabenin örnek yaşamıdır.
"Nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiştir."
(Şems suresi, 9. ayet)
Hz. Peygamber'in vefatından sonra fetihlerle gelen maddi güç bazı Müslümanları sade yaşam tarzından uzaklaştırınca, bir kısım Müslüman Hz. Peygamber'in ahlakını ve sade hayatını örnek alarak yardımlaşma, fedakârlık, kanaatkârlık gibi değerleri öne çıkarmıştır. Bu anlayış zamanla tasavvuf düşüncesinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.
Tasavvufi Düşüncenin Gelişim Dönemleri
| Dönem | Zaman Aralığı | Öne Çıkan Şahsiyetler |
|---|---|---|
| Züht Dönemi | Hz. Peygamber, sahabe ve hicri II. asra kadar | Hasan Basri, Rabia Adeviyye |
| Tasavvuf Dönemi | Hicri II. asrın sonu – tarikatların kurumsallaşmasına kadar (~4 asır) | Zünnun Mısri, Bayezid Bistami, Cüneyd Bağdadi, Gazali |
| Tarikat Dönemi | Hicri VI. asır ve sonrası | Abdulkadir Geylani, Ahmed Yesevi, Ahmed Rıfai, İbnülarabi, Mevlana |
Züht, dünyayı terk edip çalışmayı bırakmak değil; ahireti unutmadan dünyaya esir olmamaktır. Hasan Basri'de korku ve hüzün ağır basarken Rabia Adeviyye ile züht anlayışı Allah sevgisine dayalı bir şekle dönüşmüştür. Tasavvuf Dönemi'nde tasavvuf kendine özgü terim ve teorisiyle bir ilim hâline gelmiş; Tarikat Dönemi'nde ise teoride "tasavvuf" denen bu akım, pratik hayatta "tarikat" adını almıştır.
Kısa Kontrol
1. Tasavvufu benimseyen kimselere ne ad verilir?
2. Tasavvufi düşüncenin gelişim dönemlerinden hangisinde tarikatlar kurumsallaşmıştır?
3. Mutasavvıflara göre tasavvufun asli kaynağı Kur'an, Hz. Peygamber ve sahabenin örnek yaşamıdır.
Tasavvufi Düşüncenin Ahlaki Boyutu
İslam'da ahlakın kaynağı Kur'an'dır; Kur'an ahlakını en güzel biçimde yaşayan Hz. Muhammed'dir. Mutasavvıflara göre Hakk'ın rızasını kazanmak için nefsi temizlemek ve güzel ahlak sahibi olmak tasavvufun temel gayesidir. Sufi Ebülhüseyin Nuri'ye göre tasavvuf ne merasim ne bilgi yığınıdır; tasavvuf yalnızca ahlaktır.
Hz. Aişe'ye Hz. Peygamber'in ahlakı sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: "Sen hiç Kur'an okumuyor musun? Onun ahlakı Kur'an'dı."
Tahalluk, Tahakkuk ve Edep
Bazı mutasavvıflar tasavvufun konusunu tahalluk (İslam ahlakını öğrenme, kalbi kötü duygulardan temizleme boyutu) ve tahakkuk (ahlak ve takva ile yükselen sufinin Hakk'ı zat, sıfat ve fiilleriyle tanımaya başlaması) olarak özetlemiştir.
Edepİyi ahlak, incelik ve terbiye; sufilerin hayatın her alanında uyduğu davranış kuralları kavramı tasavvufta merkezi öneme sahiptir; sufiler "Edep Ya Hu!" sözünü sıkça kullanmıştır. Sufilere göre tasavvuf ve tarikat terbiyesinin amacı insana Hakk'a ve halka karşı sorumlu davranmayı öğretmektir.
İnsanıkâmil
Tasavvuf, insanı manevi mertebeler kat ederek en yüksek mertebe olan insanıkâmilŞeriat, tarikat, hakikat ve marifet itibarıyla tam ve olgun kişi; ahlaki olgunluğa ulaşmış Müslüman mertebesine ulaştırmayı hedefler. İnsanıkâmil; şeriat, tarikat, hakikat ve marifet itibarıyla tam ve olgun kişidir. Tasavvufta insanın manevi yücelmesi ahlaki değerlere sahip olmasıyla gerçekleşir; tasavvuf insanı kin, nefret ve kötülüklerden uzaklaştırarak olgunlaştırır.
Kısa Kontrol
1. Sufi Ebülhüseyin Nuri'ye göre tasavvuf nedir?
2. Tasavvufta ulaşılması hedeflenen, şeriat-tarikat-hakikat-marifet itibarıyla tam ve olgun kişi anlamına gelen en yüksek mertebeye ne ad verilir?
3. Hz. Aişe'ye göre Hz. Peygamber'in ahlakı Kur'an'ın kendisidir.
Kültürümüzde Etkin Olan Tasavvufi Yorumlar
Başlıca Tasavvufi Ekoller (Tarikatlar)
| Ekol | Kurucusu | Öne Çıkan Özellikler |
|---|---|---|
| Yesevilik | Hoca Ahmed Yesevi (öl. 1166) | "Divan-ı Hikmet"teki hikmetlerle Orta Asya Türklerine yayılmış; Kur'an-sünnete bağlılık, züht, zikir esaslı. |
| Kadirilik | Abdülkadir Geylani (öl. 1166) | Endülüs'ten Malezya'ya yayılmış; Anadolu'ya Eşrefoğlu Rumi tarafından getirilmiştir. |
| Rifailik | Ahmed Rıfai (öl. 1182) | Nefsin tezkiyesi için dokuz aşamalı eğitim-zikir programı uygular; tasavvufu "baştan sona edep" sayar. |
| Mevlevilik | Mevlana Celaleddin Rumi (öl. 1273) | Şiir, sema ve musiki merkezli; "Mesnevi" ve "Divan-ı Kebir" başlıca eserleridir. |
| Nakşibendilik | Muhammed Bahaeddin Nakşibend (öl. 1389) | Gizli/kalpten zikir esastır; Anadolu, Türkistan ve Hindistan'da yaygındır. |
| Alevilik-Bektaşilik | Hacı Bektaş Veli'nin düşüncesinden beslenir | Hz. Ali ve ehlibeyt sevgisi, dört kapı kırk makam öğretisi, cem-semah erkânı esastır. |
Bu tasavvufi yorumlar, İslam'ın Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika, Orta Asya, Hindistan ve Endonezya gibi farklı coğrafyalara ulaşmasında büyük rol oynamıştır. Hacı Bektaş Veli'nin "Makalat" adlı eserinde işlediği dört kapı kırk makam öğretisi (şeriat, tarikat, marifet, hakikat) İslam'ın temel değerlerini basamaklandırarak anlatır; Hacı Bektaş Veli bu kırk makamdan "Bunlardan biri eksik olursa olmaz." diyerek söz etmiştir.
Alevilik-Bektaşilikteki Temel Kavram ve Erkânlar
Cem ve Cemevi: Alevi-Bektaşi geleneğinde en önemli erkân olan cem, cemevinde dedenin huzurunda gerçekleştirilir. Cem sırasında 12 hizmet yerine getirilir (mürşit/dede, rehber, gözcü, çerağcı, zakir, süpürgeci, meydancı, niyazcı, ibrikçi, kapıcı, peyikçi, saka). Başlıca cem türleri: Abdal Musa cemi, düşkünlükten kaldırma cemi, dardan indirme cemi.
Musahiplik: Evli iki kişinin aileleriyle birlikte kurban keserek hayat boyu yol kardeşi olmaya söz vermesidir; Hucurat suresi 10. ayet ve Hz. Peygamber'in muhacir-ensar kardeşliği (muahat) uygulamasına dayandırılır.
Gülbank: Alevilik-Bektaşilik kültüründe dua anlamına gelir; "Bismişah Allah Allah" ile başlar.
Semah: Ayiniceme katılanların manevi coşkuyla Allah'ı zikrederek ilahi bir aşkla dönmesidir.
Muharrem ve Hızır Orucu: Muharrem orucu (Yas-ı Matem), Hz. Hüseyin'in Kerbela'daki şehadetini anmak için tutulur; Hızır orucu ise şubat ayında üç gün tutulan bir oruçtur.
Kısa Kontrol
1. "Mesnevi" ve "Divan-ı Kebir" eserlerinin sahibi olan, Mevlevilik tarikatının kaynağı olan mutasavvıf kimdir?
2. Alevilik-Bektaşilik geleneğinde evli iki kişinin aileleriyle birlikte ömür boyu yol kardeşi olmaya söz vermesine ne ad verilir?
3. Hacı Bektaş Veli'nin "Makalat" adlı eserinde işlediği dört kapı öğretisi şeriat, tarikat, marifet ve hakikattan oluşur.
Kur'an'dan Mesajlar
Hucurat Suresi 10. Ayet
"Müminler ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin. Allah'a karşı gelmekten sakının ki size merhamet edilsin."
(Hucurat suresi, 10. ayet)
Hucurat suresi Medine'de nazil olmuş 18 ayetlik bir suredir; adını dördüncü ayette geçen "odalar" anlamındaki "hucurât" kelimesinden alır. Sure; Hz. Peygamber'le konuşma adabı, haberlerin doğruluğunun araştırılması, Müslümanlar arası çekişmelerin giderilmesi ve İslam kardeşliği gibi konuları ele alır.
Ayetin Mesajı
Ayet, "Müminler ancak kardeştir." ilkesiyle müminler için kardeşlik dışında bir ihtimalin söz konusu olamayacağını bildirir. "Kardeşlerinizin arasını düzeltin." emri, dargınlık içindeki kardeşlerin arasının düzeltilmesini; bunun ancak takva bilinciyle mümkün olacağını ve Allah'ın merhametine bu yolla ulaşılabileceğini vurgular.
Kur'an'ın öngördüğü kardeşliğin ana unsuru imandır; aralarında kan bağı olmayan bireyleri kardeş yapar. Hz. Peygamber'in Medine'de muhacir ile ensar arasında yaptığı muahat (kardeşlik) uygulaması bu ilkenin en güzel örneğidir. Bu ayet, ünitede işlenen musahiplik erkânının da temel dayanaklarından biridir.
Kısa Kontrol
1. Hucurat suresi 10. ayete göre müminler birbirine göre nasıldır?
2. Hz. Peygamber'in Medine'de muhacirlerle ensar arasında yaptığı kardeşlik uygulamasına ne ad verilir?
3. Hucurat suresi 10. ayete göre kardeşlerin arasını düzeltmek Allah'ın merhametine ulaşmanın bir yoludur.