Yaşayan Dünya Dinleri

Yaşayan dünya dinleri arasında Yahudilik, Hristiyanlık, Hinduizm ve Budizm sayılır. Bu dinlerde inanç, ibadet, ahlak, ayin ve törenler gibi ortak başlıklar bulunur; ancak bu başlıkların içeriğinde dinler arasında farklılıklar vardır. Farklı inançlara sahip insanların birbirini tanıması, karşılıklı anlayışı artırır ve barış içinde yaşamaya katkı sağlar.

Tarihsel Gelişimi ve Yaygın Olduğu Bölgeler

Yahudilik, Allah'ın (cc) Hz. MusaHz. MusaYahudilerin peygamberi; Yahudiliğin kendisi aracılığıyla İsrailoğulları'na gönderildiğine inanılır aracılığıyla İsrailoğulları'na gönderdiği dinin adıdır; Musevilik olarak da anılır. "Yahudi" adının, Hz. Yakup'un oğullarından Yuda (Yehuda) soyundan gelenler anlamına geldiği rivayet edilir. Yahudilik, dinî bir kimliğin yanı sıra bir millete mensup olmayı da ifade eder; bu nedenle genel kabule göre Yahudi olmak için İsrailoğulları soyundan gelmek gerekir. Bu din asıl hâliyle günümüze ulaşmamıştır. Günümüzde Yahudiler daha çok İsrail, ABD ve Batı Avrupa ülkelerinde yaşar.

Tanrı Tasavvuru ve İnanç Esasları

Yahudilik, Tanrı'nın birliği inancına dayanır; ibadetin yalnızca O'na yapılacağı belirtilir. Ancak Yahudi inancında Tanrı, özel olarak İsrailoğulları'nın rehberi ve koruyucusu kabul edilir. Tevrat'ta Tanrı çoğu kez insana ait özelliklerle (öfkelenme, pişman olma, yorulma vb.) tasvir edilir.

Yahudiliğin kutsal metinlerinde inanç esaslarının maddeleri yer almaz. XIII. yüzyılda yaşayan din bilgini İbn Meymun, on üç maddelik bir inanç esasları listesi belirlemiştir. Bu esaslar; Tanrı'ya, peygamberlere, kutsal kitaba, mükâfat ve cezaya, ahirete ve mesihe imanı içerir.

Kutsal Metinleri, Ritüelleri ve Sembolleri

Yahudiliğin kutsal metinleri yazılı ve sözlü olmak üzere ikiye ayrılır. Yazılı olana Tanah, sözlü olana Talmud denir. Tanah; Tora (Tevrat), Neviim ve Ketuvim olmak üzere üç bölümden oluşur. En önemli bölüm, Sina Dağı'nda Hz. Musa'ya vahyedildiğine inanılan Tevrat'tır.

Yahudiler günde üç vakit (sabah, ikindi, akşam) dua eder; en önemli duaları Şema Yisrael'dir. Haftalık dinlenme ve ibadet günü şabattır (cuma ikindiden cumartesi akşamına). İbadet yerlerine havra / sinagog, din görevlilerine haham denir. Süleyman Mabedi'nden günümüze yalnızca Batı Duvarı (Ağlama Duvarı) kalmıştır. Başlıca semboller: yedi kollu şamdan menora, başlık kipa, dua şalı tallit.

Tarihsel Gelişimi ve Yaygın Olduğu Bölgeler

Hristiyanlık, Allah'ın (cc) Hz. İsa aracılığıyla insanlara gönderdiği dinin adıdır; bu dine inanana Hristiyan veya Nasranî denir. Hz. İsa, Yahudi toplumu içinde yaşamış; insanlara Allah sevgisini, barışı ve adaleti anlatmıştır. Üç yıllık peygamberliği süresince kendisine yardımcı olacak on iki kişi seçmiştir; bunlara havari denir. Hz. İsa'dan sonra havariler onun mesajını yaymaya devam etmiştir.

Günümüzde Hristiyanlık; Kuzey ve Güney Amerika ile Avrupa'nın tamamında, Asya ve Afrika'nın birçok ülkesinde yaygındır. Yayılmasında misyonerlikmisyonerlikİnsanları Hristiyanlaştırmak için yapılan her türlü faaliyet faaliyetlerinin önemli etkisi olmuştur.

Tanrı Tasavvuru ve İnanç Esasları

Hristiyanlar; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adı altında üç kişilikte tek bir Tanrı'ya inanır. Bu anlayışa teslisteslis'Üçleme' anlamına gelen, Baba-Oğul-Kutsal Ruh inancı (üçleme) denir. Bu inanca göre Hz. İsa hem Tanrı'nın oğlu hem de insanlığın kurtarıcısıdır. Hz. İsa'nın getirdiği din zamanla tevhit inancından uzaklaşmıştır.

Hristiyan inancına göre her çocuk, Hz. Âdem ile Hz. Havva'nın hatasından dolayı günahkâr doğar (asli günah). Çocuğu bu günahtan arındırmak için vaftiz yapılır; kişi suya daldırılır veya üzerine su serpilir.

Kutsal Metinleri

Hristiyanlığın kutsal metinlerine Kitab-ı Mukaddes denir. İki ana bölümden oluşur: Eski Ahit (Yahudilerle ortak olan Tevrat ve Mezmurlar) ve Yeni Ahit (İncil) (Hz. İsa'nın hayatı, öğretileri ve havarilerin metinleri).

Hz. İsa'ya verilen ilahi kitabın Kur'an'daki adı İncil'dir. İncil, Hz. İsa hayattayken yazıya geçirilmemiştir. Onun vefatından sonra yazılan metinlerden dördü Hristiyan din adamlarınca İncil kabul edilmiştir: Matta, Markos, Luka ve Yuhanna.

Ritüelleri, Mabedi ve Sembolleri

Haftalık ayin pazar günü yapılır; rahip vaaz verir, cemaat dua eder ve ilahi söylenir. Hz. İsa'nın doğumu dolayısıyla kutlanan Noel ve Paskalya önemli bayramlardır.

İbadet yerlerine kilise denir; büyük kiliselere katedral, çok küçük olanlara şapel adı verilir. Din adamlarına papaz / rahip denir; günah çıkarma görevini yürütürler. Rahiplerin dünya ile ilişkilerini keserek yaşadıkları yerlere manastır denir (örn. Trabzon'daki Sümela Manastırı). Başlıca semboller: haç, balık, kuzu.

Tarihsel Gelişimi ve Yaygın Olduğu Bölgeler

Hinduizm, Orta Asya'dan Hindistan'a göç eden Aryanların inançlarıyla yerli halkın inançlarının karışımından doğmuş bir dindir ve kendinden sonra ortaya çıkan Budizm'e kaynaklık etmiştir. Hindular kendi dinleri için "Hinduizm" adını kullanmaz; "ezelî yasa" anlamında Sanatana Dharma ya da kısaca Dharma demeyi tercih eder.

Hinduizm, tarihin belli bir döneminde ortaya çıkmamış; çok uzun bir süreçte farklı inanç ve kültürlerin birleşmesiyle oluşmuştur. Günümüzde başta Hindistan olmak üzere Nepal, Malezya, Endonezya, Sri Lanka gibi ülkelerde yaygındır.

Tanrı Tasavvuru ve İnanç Esasları

Hinduizm çok tanrılı bir dindir; milyonlarca tanrı ve tanrıçadan söz edilir. Halk arasında Brahma (yaratıcı), Vişnu (koruyucu) ve Şiva (yok edici) üçlüsü yaygındır. Hinduizm'in tek bir inanç sistemi yoktur; birbiriyle çelişen pek çok dinî, felsefi ve ahlaki öğretinin bir araya gelmesinden oluşur ve bir yaşam tarzı olarak görülür.

Kast sistemi: Toplum doğuştan gelen dört sınıfa ayrılır: brahminler (din adamları), kşatriyalar (savaşçı ve yöneticiler), vaisyalar (çiftçi ve tüccarlar), sudralar (işçi ve hizmetçiler). Bu dördünün dışına itilenler paryalardır. Sınıflar arası geçişe izin verilmez.
Reenkarnasyon (samsara): Tüm canlıların doğum, ölüm ve yeniden doğum döngüsüne bağlı olduğu inancıdır.
Karma: Kişinin bu dünyadaki düşünce, söz ve eylemlerinin, gelecek yaşamındaki durumunu belirlemesidir.

Kutsal Metinleri, Ritüelleri ve Sembolleri

Hinduizm'in en eski kutsal metinleri Vedalardır. Ritüeller evde ve mabette yapılır; bireysel olarak yerine getirilir. İlk üç kast mensupları evde günde üç kez tanrı/tanrıça heykeli önünde adak (yiyecek, çiçek, tütsü) sunar. Sudralar, paryalar ve kadınlar cemaat ritüellerine katılamaz.

Yoga, beden ve zihni kontrol etme tekniğidir; Hinduizm'in önemli ritüellerindendir. En önemli iki bayram Divali (ışık bayramı) ve Holi (bahar bayramı)dır. Ölüler, ateşin arındırıcı olduğuna inanıldığı için yakılır. Tapınaklara mandir denir; Ganj Nehri'nde yıkanmanın günahlardan arındırdığına inanılır. Başlıca semboller: Om (Aum), svastika, kutsal sayılan inek.

Tarihsel Gelişimi ve Yaygın Olduğu Bölgeler

Budizm, MÖ 6. yüzyılda yaşadığına inanılan Buda'nın görüşlerine dayanan ve Hinduizm'e tepki olarak ortaya çıkan bir dindir. Buda'nın asıl adı Siddharta Gautama'dır. Kast sisteminde kşatriyalar sınıfında bir prens olarak dünyaya gelmiş; maddi rahatlığına rağmen mutluluk arayışıyla saray hayatını terk etmiştir. Bir incir ağacının altında düşünce hâlindeyken "aydınlanmaya" ulaştığı rivayet edilir; bu yüzden ona "uyanmış / aydınlanmış" anlamında Buda denmiştir.

Günümüzde Budizm; Çin, Japonya, Tayland, Myanmar, Sri Lanka, Tibet, Kore gibi Güney ve Doğu Asya ülkelerinde yaygındır. Yaklaşık 450 milyon mensubu olduğu tahmin edilir.

İnanç Esasları

Budizm'in ilk dönemlerinde yaratıcı bir tanrı inancı yoktur; zamanla Buda tanrısal bir figür hâline getirilmiştir. Budizm'de triratnatriratna'Üç cevher' anlamına gelen Budizm'in üç iman esası (üç cevher) denilen üç iman esası vardır: "Buda'ya sığınırım, Dharma'ya (Buda'nın öğretileri) sığınırım, Sangha'ya (rahipler topluluğu) sığınırım."

Öne çıkan diğer inanç unsurları:
Dört Temel Hakikat: Acı, hayatın temel özelliğidir; acının nedeni arzulardır; acı, arzulardan vazgeçince sona erer; bunun yolu Sekiz Dilimli Yol'u izlemektir.
Sekiz Dilimli Yol: doğru bilgi, doğru düşünce, doğru konuşma, doğru davranış, doğru meslek, doğru çaba, doğru gözetim ve doğru konsantrasyon.
Karma ve Nirvana: Nirvana, insanın tüm acılardan, isteklerden ve karma çarkından kurtulmasıdır; Budizm'in nihai hedefi kişiyi nirvanaya ulaştırmaktır.

Kutsal Metinleri, Ritüelleri ve Sembolleri

Buda geride kutsal bir metin bırakmamıştır; ölümünden sonra sözleri toplanarak Tripitaka (üç sepet) adlı metinler yazılmıştır.

Ritüellerin nesnesi Buda'dır ve çoğunlukla bireyseldir; belirli bir haftalık ritüel günü yoktur. Budistler istedikleri vakit Buda heykeli veya bir sembol önünde kutsal metin okur. Her ayın yeni ay ve dolunay günlerinde meditasyon yapılır. Dünya genelinde kutlanan üç festival: Vesak, Bodi ve Nirvana. Dinî yapılara genellikle vihara (ayrıca stupa, pagoda) denir. Başlıca semboller: sekiz dilimli yolun sembolü Dharma Çarkı (Dharmaçakra), mandala, meditasyon aleti vajra (dorje).