Kültürümüzdeki Tasavvufi Yorumlar

TasavvufTasavvufİnsana kulluk bilinci kazandırmayı hedefleyen, İslam'ın manevi yönünü öne çıkaran yorum biçimi; insanın kalbini kötü duygu ve düşüncelerden temizlemesini, Allah'a sevgi ve samimiyetle bağlanmasını amaçlayan bir yorum biçimidir. Merkezinde; kötü davranışları terk edip güzel huylar edinmek, kalp ve dille Allah'ı zikretmek ve Hz. Muhammed'in (sav) ahlakını hayata geçirmek yer alır. İslam'ın ahlaki değerlerini ön plana çıkaran kimseye mutasavvıfmutasavvıfİslam'ın ahlaki değerlerini ön plana çıkaran, ahlaklı bireyler yetiştirmeye çalışan kimse denir.

"Müminlerin iman açısından en mükemmel olanı, ahlakı en iyi olanıdır."
(Buhârî, Edeb, 39)

Tasavvufi Yorumlar Nasıl Ortaya Çıktı?

İslam'ın ilk dönemlerinde tasavvufi yorumlar yoktu; Müslümanlar Hz. Peygamber'in sade yaşamını bizzat gördükleri için lüks ve gösterişten uzak duruyor, Kur'an ahlakını titizlikle uygulamaya çalışıyorlardı.

• Hz. Peygamber'in vefatından sonra İslam toprakları genişledi, fetihlerin etkisiyle Müslümanlar zenginleşti.
• Bunun sonucunda İslam dünyasında lüks ve gösteriş arttı.
• Bazı âlimler, Hz. Peygamber ve sahabe dönemindeki hayat tarzına dönülmesi için eğitici çalışmalar yaptılar.
• Dünya malına kapılmamak, mal zenginliği yerine gönül zenginliği ve nefsi terbiye etmek gibi ilkeler öne çıktı; zamanla bu görüşler doğrultusunda tasavvufi yorumlar oluştu.

Başlıca Tasavvufi Yorumlar

Yesevilik: Ahmed Yesevi'nin (Kazakistan'ın Yesi/Türkistan kenti) görüşlerine dayanır. Tasavvufun hakikatlerini "hikmet" adı verilen şiirleriyle anlatmış; Divan-ı Hikmet adlı eseri kaleme almıştır. Yetiştirdiği öğrenciler Anadolu'nun İslamlaşmasında önemli rol oynamıştır.
Kadirilik: Abdülkadir Geylani'nin görüşlerine dayanır. Irak başta olmak üzere geniş bir coğrafyada kabul görmüştür.
Mevlevilik: Mevlana Celaleddin Rumi'nin (Belh doğumlu, Konya'ya yerleşmiştir) görüşleri çerçevesinde oluşmuştur. Eseri Mesnevî'dir. SemaSemaMevlevi dervişlerinin musiki eşliğinde dönerek Allah'ı zikretmeleri, önemli uygulamalarındandır.
Nakşibendilik: Bahaeddin Nakşibend'in (Buhara yakınları) düşünceleri çerçevesinde oluşmuştur; zikir önemlidir. Orta Asya başta olmak üzere geniş bir alana yayılmıştır.
Alevilik Bektaşilik: Bir sonraki kazanımda ayrıntılı ele alınmaktadır.

Tasavvufi Yorumları Yakından Tanıyalım

Yesevilik – Hoca Ahmed Yesevi (öl. 1167): Türkistan'ın Yesi kentinin Sayram kasabasında doğdu, küçük yaşta babasını kaybetti. İlk eğitimini Yesi'de aldı, ardından dönemin önemli ilim merkezi Buhara'da ilim tahsil etti. Memleketine dönerek ders verdi, birçok öğrenci yetiştirdi. İslam'ın inanç, ibadet ve ahlak esaslarını sade ve akıcı bir Türkçeyle yazdığı "hikmet" adlı şiirleriyle anlattı; bu şiirler halkın İslam'ı öğrenmesinde çok etkili oldu.
Önemli ilkeleri: dünya malına değer vermemek · Allah'ın emirlerine uymakta titiz davranmak · doğru sözlü ve dürüst olmak · kendini başkalarından üstün görmemek · cömert olmak · sır saklamak · Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek · misafire ikram etmek · yumuşak huylu olmak · cemaatle namaza önem vermek · abdestli gezmek · Allah'ı çokça zikretmek.

Kadirilik – Abdülkadir Geylani (öl. 1169): Peygamberimizin soyundan gelir; İran'ın Geylan kasabasında doğdu. Bağdat'ta Kur'an'ı ezberledi; tefsir, hadis, fıkıh, kelam, mantık, matematik ve tıp eğitimi aldı. Sohbetleri ve dersleriyle insanlar üzerinde derin etkiler bıraktı.
Eserleri: Fütûhu'l-Gayb, el-Fethu'r-Rabbânî, Günyetü't-Tâlibîn.
Önemli ilkeleri: şakayla bile olsa yalan söylememek · sözünü yerine getirmek · insanlara ve canlılara kötülük yapmamak · beddua etmemek · günahtan sakınmak · insanlara yük olmamak · başkalarının malını kıskanmamak · alçak gönüllü olmak · mecbur kalmadıkça yemin etmemek.

Nakşibendilik – Muhammed Bahaeddin Nakşibend (öl. 1389): "Nakşibend" Farsçada "nakış yapan" demektir; tasavvufu gönüllere nakış nakış işlediği için bu lakap verilmiştir. Buhara yakınlarındaki Kasr-ı Ârifân köyünde doğdu. İlmi, takvası, sade yaşantısı ve güzel ahlakıyla sevilip sayılan, mütevazı bir insandı; hediyeleşmeye önem verirdi.
Önemli ilkeleri: helal çerçevesinde dünya nimetlerinden yararlanıp kulluk görevini ihmal etmemek · Allah'ı daima zikretmek · emir ve yasaklara uymakta titiz olmak · bütün canlılara iyilik etmek · her işte Allah'ın rızasını gözetmek · iç ve dış dünyayı kusurlardan arındırmak · "halk içinde Hak ile beraber olmak".

Mevlevilik – Mevlana Celaleddin Rumi (öl. 1273): 1207'de Belh'te doğdu; babası "âlimlerin sultanı" lakaplı Sultan Veled'dir. Ailesiyle Anadolu'ya göç edip Konya'ya yerleşti. Halep, Şam ve Konya'da eğitim gördü; medreselerde ders okuttu, çok talebe yetiştirdi. Güzel ahlaklı insanlardan oluşan huzurlu bir toplumun eğitimle mümkün olacağını belirtti. 66 yaşında Konya'da vefat etti.
Eserleri: Mesnevî, Divan-ı Kebir, Fîhi Mâ Fîh.
Önemli ilkeleri: insanları sevmek ve hoşgörülü olmak · başkalarının ayıplarını yüzlerine vurmamak · din, dil, ırk ayrımı yapmadan insanları sevmek · insana değer vermek · gönlü kötü huylardan arındırmak · ibadetleri samimiyetle yapmak.

Tasavvufun Kültürümüze Etkileri

Ahmed Yesevi, Hacı Bektaş Veli ve Mevlana gibi mutasavvıfların görüşleri, Anadolu'nun İslamlaşmasında ve kültürel kimliğinin oluşmasında belirleyici rol oynamıştır.

Edebiyat: İlahi, münacat ve naat gibi nazım biçimleriyle Allah ve peygamber sevgisi anlatılmıştır. Mevlana'nın Mesnevî'si, Ahmed Yesevi'nin Divan-ı Hikmet'i, Hacı Bektaş Veli'nin Makalat'ı ve Abdülkadir Geylani'nin Fütûhu'l-Gayb'ı en çok bilinen eserlerdendir.
Kurumlar: Tekke, zaviye ve dergâh gibi mekânlarda ahlak ve adap kuralları öğretilmiş; buralarda ihtiyaç sahibi herkese ücretsiz yemek ve barınma sağlanarak sosyal yardımlaşma güçlendirilmiştir.

Mevlana'yı anmak için ülkemizde her yıl 7-17 Aralık'ta Mevlana Haftası düzenlenir; 17 Aralık'ta "düğün gecesi" anlamına gelen ŞebiarusŞebiarusMevlana'nın ölüm gününü Allah'a kavuşma zamanı, 'düğün gecesi' olarak ifade etmesi; her yıl 17 Aralık'ta anma töreni yapılır töreni yapılır.