Alevilik Bektaşilik ile İlgili Temel Kavramlar ve Cem Erkânları

Tasavvufi yorum biçimlerinden biri de Alevilik Bektaşiliktir. Sözlükte AleviAlevi'Hz. Ali'ye sevgi gösteren ve ona taraftar olan'; Alevilik, halifelik makamının Hz. Ali'ye ve soyundan gelenlere ait olduğunu savunan anlayışın genel adıdır, "Hz. Ali'ye sevgi gösteren ve ona taraftar olan" anlamına gelir.

Bektaşilik, XIII. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelen ve Sulucakarahöyük'e yerleşen Hacı Bektaş Veli'nin görüşlerine dayanan tasavvufi yorumdur.

Alevilik ile Bektaşilik aynı şey değildir; ancak her iki gelenekte de Hz. Ali ve Ehlibeyt sevgisi ön plandadır. Tarihsel süreçte birbirine yaklaşmış ve "Alevilik Bektaşilik" olarak anılmıştır. Anadolu ve Balkanlarda yaygındır.

Alevilik Bektaşiliğin Ayırt Edici Özellikleri

• Hz. Ali sevgisi: Cesareti, kahramanlığı ve Peygamberimize yakınlığı nedeniyle Hz. Ali çok önemli bir yere sahiptir.
• Ehlibeyt sevgisi: Hz. Muhammed'in (sav) ev halkı olan Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'e büyük sevgiyle bağlıdırlar.
• On İki İmam: Hz. Ali'nin soyundan gelen on iki imama sevgi ve saygı gösterilir; onların yolundan gidilmesi gerektiğine inanılır.

Cem, Cemevi ve On İki Hizmet

Alevilik Bektaşiliğin temel erkânlarından olan cemcemSözlükte 'bir araya gelmek, toplanmak'; Alevilik Bektaşilikte dede rehberliğinde yapılan temel ayin, ayinicem (ayinicem), "bir araya gelmek, toplanmak" anlamına gelir. Cemler, "dede" adı verilen önderlerin rehberliğinde yapılır. Cemin usul ve kurallarına erkânerkânAlevilik Bektaşilikte cem usulüne ve kurallarına verilen ad denir.

Ayinicemlerin yapıldığı, yol-adap ve erkânların öğrenildiği yerlere cemevicemeviAyinicemlerin yapıldığı, Alevilik Bektaşilik yol ve erkânlarının öğrenildiği yer denir. Cem erkânında On İki İmam'a nispetle yapılan on iki hizmet bulunur; her hizmet belirli kurallar içinde yerine getirilir.

Cem Çeşitleri

Cem her zaman yapılabilir; ancak yılın belli zamanlarında yapılan özel cem çeşitleri de vardır:

Görgü cemi: Yılda bir kez yapılır; yola girenler bir yılın muhasebesini yapar, görgü kurbanı kesilir.
İkrar cemi: İkrarİkrarSözlükte 'açıkça söyleyip kabul etmek'; kişinin dede ve topluluk önünde Alevilik Bektaşilik yoluna girdiğini sözlü olarak ifade etmesi almak için, yani kişinin Alevilik Bektaşilik yoluna gireceğini bildirmesi için yapılır.
Abdal Musa cemi: Dargın olanların barıştırılması ve birliğin sağlanması amacıyla yapılır.

Diğer Cem Törenleri ve Razılık

Düşkünlükten kaldırma cemi: İşlediği bir suç nedeniyle düşkün ilan edilen ve toplumdan dışlanan kişinin tövbe etmesi ve kul haklarını ödemesi üzerine yapılır.

Dârdan indirme cemi: Vefat eden birinin vefatının yedinci veya kırkıncı gününde kurban kesilip lokma dağıtılarak yapılır.

Razılık ve kul hakkının sorulması: Üzerinde kul hakkı olan kişinin ceme katılması uygun görülmez. Cemin başında dede, insanlara birbirlerinden razı olup olmadıklarını sorar; haklarını helal etmelerini ve küskünlerin barışmasını ister. Haklar sahiplerine iade edilir, helallik alınır.

On İki Hizmet

Cem töreni yapılırken yerine getirilen hizmetlerdir:

Dede: Cemi yöneten manevi önder.
Rehber: Dedenin önüne postu serer; cemde düzeni sağlar, dedeye yardım eder.
Gözcü: Cemin sessiz ve sakin geçmesini sağlar.
Çerağcı: Cemevindeki aydınlatma araçlarını yakar.
Zakir: Cemde tevhit, düvaz-imam, mersiye, nevruziye ve miraçlama okur.
Süpürgeci: Cemevinin temizliğini yapar.
Sakacı: Ceme katılanlara su ve şerbet dağıtır.
Sofracı: Getirilen yemekleri toplar ve dağıtır; kurbanların kesilip dağıtılmasından sorumludur.
Semahçı: Semah dönülmesine öncülük eder.
Peykçi: İnsanları cem töreninden haberdar eder.
İznikçi: Ceme katılanların ayakkabılarını düzenler.
Bekçi: Ceme katılanların evlerinin güvenliğini sağlar.

Gülbank, Ocak ve Musahiplik

Gülbank: Farsça "gül sesi, bülbül şakıması" anlamına gelir. Yapılacak işin hayırlı olması dileğiyle Allah'a yakarmayı dile getiren kalıplaşmış dua metinleridir. "Bismişah" ile başlar, "Allah Allah" ve "Hû" ifadeleriyle biter. Yemeklerden (lokma) önce veya sonra genellikle dede tarafından lokma duası okunur.

Ocak kültürü: "Ev, aile, soy" anlamına gelen ocak kavramı, Alevi Bektaşi dedelerinin ailelerini ve soylarını niteler. Her Alevi Bektaşi'nin bağlı olduğu bir dede ocağı vardır; ocağın başında dede bulunur.

Musahiplik: "Sohbet arkadaşı ve dost" anlamına gelen, dayanışma ve paylaşmaya dayalı bir yol kardeşliğidir. Hz. Peygamber'in ensar ile muhaciri kardeş ilan etmesine dayanır ve Alevilik Bektaşilik yoluna girmenin temel şartı kabul edilir.

Alevilik Bektaşilikte, kişinin ahlaki olgunluğa ulaşması ve Hakk'a yakınlaşması için geçmesi gereken aşamalara dört kapı kırk makam denir; musiki eşliğinde yapılan dini uygulamaya ise semah denir.

Semahın anlamı: Semah, bağlama eşliğinde kadın ve erkeklerin birlikte döndüğü bir uygulamadır. Sağ elin ayasının yukarı, sol elin aşağı bakması "Hak'tan alır, halka veririz; kendimize hiçbir şeyi mal etmeyiz." anlamına gelir.

Hızır orucu: Alevi Bektaşi kültüründe şubat ayının 13, 14 ve 15. günlerinde tutulan oruçtur.