Hint ve Çin Dinleri

Hinduizm, Hint Yarımadası'nda yaşayan halkın dinî inanç ve geleneklerini ifade eder. Hindular dinlerini "Sanatana Dharma" (ezelî-ebedî din) olarak adlandırır. Herhangi bir kurucuya dayanmayan Hinduizm, MÖ 2000'li yıllarda Hindistan'ı istila eden Arilerin dinî inançlarıyla yerli halkın dünya görüşünün karışmasıyla ortaya çıkmış, etnik (millî) bir dindir. Tarihsel süreci Klasik Dönem, Orta Çağ Dönemi ve Modern Dönem olarak üçe ayrılır.

İnanç Sistemi: Tanrılar, Kast, Tenasüh

Hinduizm çok tanrılı bir dindir; öne çıkan tanrılar Brahma (yaratıcı), Vişnu (koruyucu, yeryüzüne "avatar" olarak iner) ve Şiva (yok edici)dir. Dişi tanrısal varlık Devi "Anne" olarak anılır.

Kast sistemi dinî bir inanç meselesidir; kast babadan evlada miras gibi geçer ve değiştirilemez. Brahmanlar (rahipler) Brahma'nın ağzından, kşatriyalar (savaşçılar) kollarından, vaisyalar (tüccar-çiftçi) midesinden, sudralar (işçiler) ayaklarından yaratılmıştır; kast dışına itilenlere parya (dokunulmaz) denir.

Tenasüh (samsara)Tenasüh (samsara)Ruh göçü, reenkarnasyon; dünyadaki doğum-ölüm-yeniden doğuş döngüsü, ferdin ölümden sonra yeniden bedenleşmesidir; karma bu döngüdeki durumu belirleyen sebep-sonuç yasasıdır. Bu döngüden kurtuluşa Nirvana (Mokşa) denir.

Ritüeller ve Kutsallar

İbadet temelde bireyseldir; ibadet yerine mandır denir. Kutsal "Om" hecesiyle günde üç kez ibadet edilir; evde yapılan ayine puja denir. En önemli ibadet Ganj Nehri'nde yıkanmaktır; ölüler yakılarak külleri Ganj'a dökülür. Yoga ve meditasyon ruhu bedenden ayırıp ölümsüzlüğe ulaştırdığına inanılan ritüellerdendir.

Kutsal kitaplar: Vedalar (ilham edilen, Şruti) ile Mahabharata ve Ramayana (beşerî kaynaklı, Smriti). İnek, yılan, maymun gibi hayvanlar ve Ganj Nehri kutsal sayılır; ineklerin kesilmesi yasaktır.

Budizm, MÖ VI. yüzyılda Kuzey Hindistan'da doğan Siddharta Gautama Sakyamuni'nin öğretilerine dayanır; ona "aydınlanmış" anlamında "Buda" denmiştir. Budizm, Hinduizm'in çok tanrıcılığına, din adamı otoritesine ve kast sistemine tepki olarak gelişmiştir. Gautama, saray hayatını terk edip altı yıl çile çektikten sonra bir incir ağacı (Bodhi) altında aydınlanmaya ulaşmış ve "orta yol"u (Sekiz Dilimli Yol) bulmuştur. Öğretisi Pali dilinde Tripitaka (Üç Sepet) adı altında yazıya geçirilmiştir.

İnanç Sistemi

Budizm'de ilk dönemlerde yaratıcı tanrı fikri yoktur; Budistler Buda'nın aydınlanma sonrası tanrılaştığına inanır. İman ikrarı üç esasa dayanır: "Buda'ya sığınırım, Dharma'ya (öğreti) sığınırım, Sangha'ya (rahipler topluluğu) sığınırım." Buda'ya göre bireysel ruh/ego anlamında sabit bir öz yoktur; her şey geçicidir ve birbirine bağlıdır.

İnsan, arzu ve ihtirasların esiridir; bundan kurtuluş Sekiz Dilimli Yoldan geçer (doğru anlayış, doğru karar, doğru konuşma, doğru hareket, doğru kazanç, doğru çaba, doğru dikkat, doğru konsantrasyon). Amaç, acı ve ıstıraptan kurtularak Nirvana'ya ulaşmaktır.

Ritüeller ve Kutsallar

İbadet yeri viharadır; ibadet ferdî ve evde de yapılabilir. Rahipler (Sangha) bekârlık ve fakirlik yemini eder, sadaka toplayarak geçinir, saç-sakal keser, sarı elbise giyer. Dua ederken tespih (çakra) kullanılır. Zenginler ölülerini yakar.

Sembolleri: Dharma çakra (yasa tekerleği), lotus çiçeği, mandala. Kutsal yerler: Buda'nın doğduğu (Lumbini), aydınlandığı (Bodhgaya), ilk vaaz verdiği (Sarnath) ve öldüğü (Kushinagar) yerler.

Konfüçyanizm, Çin'in millî dinlerinden biridir; Konfüçyüs'ün (MÖ 551, Latinceleştirilmiş adıyla Kung Fu-Tzu) öğretilerine dayanır. Konfüçyüs, yeni görüşler ortaya koymaktan çok eski bilgelerin hikmetli sözlerini aktarmayı hedeflemiştir. Bu din, Vu-ti Dönemi'nden 1912'ye kadar Çin'in "devlet dini" olmuştur.

Konfüçyüs, erdemli ve ahlaklı yönetimin ancak hiyerarşik bir toplum düzeniyle mümkün olduğunu savunmuştur: tepede imparator, ortada bakanlar, altta halk; aile içinde de baba-oğul, koca-eş, büyük-küçük kardeş ilişkileri bu hiyerarşiye denktir.

İnanç Sistemi ve Ritüeller

Konfüçyüs öğretilerini bir tanrı fikrine dayandırmamış, ancak dönemin "Şangti" (yüce tanrı) inancına saygılı kalmış, bu varlığı "T'ien" (Gök) kelimesiyle ifade etmiştir. Fazilet dört unsurdan oluşur: insan sevgisi, adalet, merasime riayet ve bilgi. Çin imparatoru "Göğün Oğlu" sayılmıştır.

En yaygın ibadet şekli atalara duadır (ibadet); ölenlerin isimleri ahşap tabletlere yazılıp bu tabletlere tapınılır. Kutsal kitaplar "Beş Klasik" (Değişiklikler Kitabı, Tarih Kitabı, Şiirler ve Şarkılar Kitabı, Ayinler Kitabı, İlkbahar-Sonbahar Vakayinameleri) ve "Dört Kitap"tır (Konuşmalar/Lün Yu, Büyük Bilgi, Orta Yol Doktrini, Mensiyüs'ün Kitabı).

Taoizm, Çin'de Lao Tzu (MÖ 604, asıl adı Li Tan; "ihtiyar bilgin" lakabıyla anılır) tarafından kurulmuştur. Adını "Yol" anlamına gelen Tao kelimesinden alır. Eski Çinliler "T'ien Tao" (Göğün Yolu, parlak ve doğru) ile "Jen Tao"yu (İnsanın Yolu, karanlık) karşılaştırmıştır.

Lao Tzu'ya göre Tao, yaratıcı prensip olmakla birlikte somut bir varlık değildir; isimsiz, görülemez, işitilemez ve kavranılamazdır — yaratılmış ve yaratılmamış her şeyin kaynağıdır. Te, Tao'nun her varlıktaki gizli gücü/erdemidir.

Wu Wei ve Yin-Yang

Lao Tzu'nun temel öğretisi "wu wei" (iş yapmamak) prensibidir: insan gayret sarf etmeksizin Tao'nun kanunlarına tabi olarak, tabiatta hareketsizlik, rekabet etmemek ve mevcutla yetinmekle iyi bir hayat sürer.

Taoizm'in sembolü Tai-ji (Yin-Yang)'dir: Yang (ışık, erkeklik, sıcaklık, olumluluk) ile Yin (karanlık, dişilik, soğukluk, olumsuzluk) birbirine zıt ama tamamlayıcı iki ilkedir; evrendeki her şey bu zıtlıkların birleşiminden oluşur.

Ritüeller ve Kutsallar

Taoist mabetlerine "kung", "kuan" veya "miao" denir. Rahipler tılsım-muska satar, yıldız falına bakar; ölümsüzlük arayışında simya, yoga ve perhiz öğretirler. En kutsal dağ Taishan Dağı'dır; ölümsüzlerin ve ata ruhlarının burada yaşadığına inanılır. Temel kutsal kitap Lao Tzu'nun "Tao Te King" (Yol ve Onun Gücü) adlı eseridir.