Akıl, İrade ve Sorumluluk Sahibi Bir Varlık Olarak İnsan
Allah (cc), insanı akıl sahibi kılarak diğer varlıklardan ayırmıştır. İnsanın söz ve davranışlarının sebep-sonucunu kavrayıp doğru ile yanlışı ayırt edebilme gücüne temyizİnsanın söz ve davranışlarının sebep ve sonuçlarını anlayabilme ve bu anlayışa uygun biçimde iradesini kullanabilme gücü, farklı durumlar arasındaki ayrımı anlama yeteneğine ise tefrikFarklı durum ve kavramlar arasındaki ayrımı anlayabilme yeteneği denir.
"Biz ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi; iki apaçık yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?"
(Beled suresi, 8-10. ayetler)
Özgürlük, Hürriyet ve Mükellefiyet
Özgürlük, insanın dış etkilerden bağımsız olarak iradesini kullanarak karar vermesidir; ancak toplum kuralları ve ahlaki değerler bu özgürlüğün sınırlarını belirler. İslam düşüncesinde özgürlük hürriyet kavramıyla ifade edilir ve yalnızca Allah'a tam bir kullukla mümkün olur; insan bu sayede nefsinin ve başkalarının baskısından kurtulup iradesini bilinçli kullanabilir.
MükellefSorumluluk ve yükümlülük taşıyan; akli dengesi yerinde, ergenlik çağına ulaşmış, dinin emir ve yasakları karşısında sorumlu bulunan kişi, akıl ve irade sahibi, ergenlik çağına ulaşmış, sorumluluk taşıyan kişidir. Akıl-irade-sorumluluk arasındaki bu güçlü ilişki, insanın mükellef sayılmasının temelini oluşturur.
Allah'ın Sıfatları ve İnsanın Özgürlüğü
İnsanın özgürlüğü ile Allah'ın ilim (geçmiş-geleceği kuşatan mutlak bilgi), irade (dilediği her şeyin gerçekleşmesi) ve kudret (her şeye gücünün yetmesi) sıfatları arasında doğrudan bir ilişki vardır. Bu sıfatlar insanın özgür ve sorumlu olmasıyla çelişmez: Allah insanın yapacağı tercihleri ilmiyle bilir, insan ise kendisine verilen irade sayesinde seçimlerinden sorumludur.
"İnsan için ancak çalıştığı vardır."
(Necm suresi, 39. ayet)
"Allah her şahsı ancak gücünün yettiği ölçüde yükümlü kılar."
(Bakara suresi, 286. ayet)
Bu durum, kaderin insanın özgürlüğünü ortadan kaldırmadığını; sorumluluğun ise ancak akıl, irade ve güç ölçüsünde olduğunu gösterir. Hz. Peygamber'in devesini bağlamayı öğütlemesi, insanın gerekli tedbirleri almasının bu sorumluluğun bir parçası olduğunu hatırlatır.
Kısa Kontrol
1. Sorumluluk ve yükümlülük taşıyan, akli dengesi yerinde, ergenlik çağına ulaşmış kişiye ne ad verilir?
2. İslam düşüncesinde özgürlük hangi kavramla ifade edilir ve neyle mümkün olur?
3. Bakara suresi 286. ayete göre Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği ölçüde yükümlü kılar.