Kader, İrade ve Sorumluluk

KaderKaderSözlükte gücü yetmek, planlamak, bir şeyin şeklini ve niteliğini belirlemek; terim olarak Allah'ın sonsuz ilmi ve kudretiyle evrende gerçekleşecek her şeyi önceden planlaması ve takdir etmesi, Allah'ın (cc) sonsuz ilmi ve kudretiyle evrende gerçekleşecek her şeyi planlaması, varlıkları dilediği şekilde yaratması, insanların özgür iradeleriyle yapacaklarını önceden bilip takdir etmesidir. KazaKazaSözlükte hükmetme, karara bağlama; Allah'ın önceden takdir ettiği (kader) şeyin zamanı gelince gerçekleşmesi ise bu takdirin fiilen gerçekleşmesidir. Bir tohumun ne zaman filizleneceği ve nasıl bir ağaç olacağı kader; bu sürecin zamanı gelince gerçekleşmesi kazadır.

"O, yaratıp şekillendiren, ahenk veren ve düzene koyandır. O, (her şeyi) ölçüyle yapıp yönlendirendir."
(Âlâ suresi, 2-3. ayetler)

Kaderle İlgili Temel Kavramlar

Sünnetullah: Allah'ın evren ve içindeki varlıklarla ilgili koyduğu kurallar ve tabiat kanunlarıdır (fiziksel, biyolojik, toplumsal yasalar); değişmezdir.
Afet: İnsan müdahalesi olmadan meydana gelen zararlardır (deprem, sel, kuraklık); Allah'ın takdiriyle gerçekleşir ama insanın tedbir alma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Rızık: Allah'ın bütün canlılara verdiği maddi-manevi nimetlerdir; Rezzak ismiyle ifade edilir. İnsan helal kazanç konusunda duyarlı olmalıdır.
Sabır: Zorlayan durumlar karşısında Allah'a sığınarak direnç göstermektir.
Ömür-Ecel: Ömür, doğumla ölüm arasındaki süre; ecel, bu sürenin Allah tarafından belirlenmiş sonudur ve değişmez.

Kaderle İlgili Diğer Kavramlar

Başarı-Başarısızlık: İnsanın hür iradesiyle gösterdiği çabanın sonucu Allah'ın takdiriyle gerçekleşir; ancak insan çalışmak ve doğru tercihte bulunmakla yükümlüdür.
Hidayet-Dalalet: Hidayet, Allah'ın doğru yolu göstermesi ve insanın bu yola yönelmesidir; dalalet ise bu yoldan sapmaktır. İnsan bu ikisi arasında özgür iradesiyle seçim yapar.
Hayır-Şer: Hayır, Allah'ın rızasına uygun faydalı tutumlar; şer ise yasaklanan, felakete sürükleyen davranışlardır. Görünüşte şer gibi algılanan zorluklar bazen insanı olgunlaştıran bir imtihandır.
Dua: Kulun Allah'a güçsüzlüğünü kabul ederek yardım dilemesidir; "ibadetin özüdür."
Tevekkül-Teslimiyet: Tevekkül, gerekli tedbiri alıp sonucu Allah'a bırakmak; teslimiyet ise sonucu kabullenip Allah'ın takdirine razı olmaktır. Hz. Peygamber "Önce deveni bağla, sonra Allah'a tevekkül et!" buyurmuştur.
Rıza: Allah'tan gelen her şeyden -sevindirici ya da üzücü- hoşnut olmaktır.
İmtihan: İnsanın dünyada nimet ve zorluklarla sınanmasıdır.

"Her nefis ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deniyoruz…"
(Enbiya suresi, 35. ayet)

Allah (cc), insanı akıl sahibi kılarak diğer varlıklardan ayırmıştır. İnsanın söz ve davranışlarının sebep-sonucunu kavrayıp doğru ile yanlışı ayırt edebilme gücüne temyiztemyizİnsanın söz ve davranışlarının sebep ve sonuçlarını anlayabilme ve bu anlayışa uygun biçimde iradesini kullanabilme gücü, farklı durumlar arasındaki ayrımı anlama yeteneğine ise tefriktefrikFarklı durum ve kavramlar arasındaki ayrımı anlayabilme yeteneği denir.

"Biz ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi; iki apaçık yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?"
(Beled suresi, 8-10. ayetler)

Özgürlük, Hürriyet ve Mükellefiyet

Özgürlük, insanın dış etkilerden bağımsız olarak iradesini kullanarak karar vermesidir; ancak toplum kuralları ve ahlaki değerler bu özgürlüğün sınırlarını belirler. İslam düşüncesinde özgürlük hürriyet kavramıyla ifade edilir ve yalnızca Allah'a tam bir kullukla mümkün olur; insan bu sayede nefsinin ve başkalarının baskısından kurtulup iradesini bilinçli kullanabilir.

MükellefMükellefSorumluluk ve yükümlülük taşıyan; akli dengesi yerinde, ergenlik çağına ulaşmış, dinin emir ve yasakları karşısında sorumlu bulunan kişi, akıl ve irade sahibi, ergenlik çağına ulaşmış, sorumluluk taşıyan kişidir. Akıl-irade-sorumluluk arasındaki bu güçlü ilişki, insanın mükellef sayılmasının temelini oluşturur.

Allah'ın Sıfatları ve İnsanın Özgürlüğü

İnsanın özgürlüğü ile Allah'ın ilim (geçmiş-geleceği kuşatan mutlak bilgi), irade (dilediği her şeyin gerçekleşmesi) ve kudret (her şeye gücünün yetmesi) sıfatları arasında doğrudan bir ilişki vardır. Bu sıfatlar insanın özgür ve sorumlu olmasıyla çelişmez: Allah insanın yapacağı tercihleri ilmiyle bilir, insan ise kendisine verilen irade sayesinde seçimlerinden sorumludur.

"İnsan için ancak çalıştığı vardır."
(Necm suresi, 39. ayet)

"Allah her şahsı ancak gücünün yettiği ölçüde yükümlü kılar."
(Bakara suresi, 286. ayet)

Bu durum, kaderin insanın özgürlüğünü ortadan kaldırmadığını; sorumluluğun ise ancak akıl, irade ve güç ölçüsünde olduğunu gösterir. Hz. Peygamber'in devesini bağlamayı öğütlemesi, insanın gerekli tedbirleri almasının bu sorumluluğun bir parçası olduğunu hatırlatır.

Bakara Suresi 284-286. Ayetler

Bakara suresinin son iki ayeti, surenin tamamını özetler nitelikte kabul edilir ve Âmenerresûlü olarak da bilinir. 284. ayette Allah'ın her şeye gücünün yettiği (Kadir ismi) hatırlatılınca sahabe, gücünün yetmeyeceği bir yükümlülükle karşılaşmaktan endişelenmiştir. Bunun üzerine Hz. Peygamber onlara "Duyduk, itaat ettik..." demelerini öğütlemiştir.

"...İşittik, itaat ettik, bağışlamanı dileriz Rabbimiz, gidiş sanadır."
(Bakara suresi, 285. ayet)

286. Ayetin Mesajı

"Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar... Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma... Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyleri yükleme..."
(Bakara suresi, 286. ayet)

Bu ayet, insanın sorumluluğunun gücüyle sınırlı olduğunu belirterek sahabenin endişesini gidermiştir. Ayetin devamındaki dua, insanın acziyetini kabul ederek Allah'a yönelmesi gerektiğini gösterir; bu yönüyle ayet dua konusuna önemli bir örnektir.

Sureden Çıkarabileceğimiz Mesajlar:

Allah, kuluna taşıyamayacağı bir yük yüklemez.

Unutarak veya yanılarak yapılan hatalar, kasıtlı günahlarla bir tutulmaz.

İnsan, aczini kabul edip Allah'tan bağışlanma ve kolaylık dilemelidir; "gidiş" ancak O'nadır.