İslam'da Bilgi ve Bilginin Kaynakları

BilgiBilgiSözlükte araştırma veya gözlem yoluyla elde edilen gerçek, malumat; terim olarak öznenin bir şeyi kendi mahiyetine uygun biçimde kavraması, doğruluğu delillendirilebilir bir bilinç içeriğine ulaşması, akıl ve irade sahibi olan insanın araştırma, sorgulama ve öğrenme çabasının sonucudur. İnsan, diğer varlıklardan farklı olarak akıl yürütebilme ve bilgi edinebilme gibi üstün özelliklerle yaratılmıştır.

"Allah, Âdem'e bütün varlıkların isimlerini öğretti..."
(Bakara suresi, 31. ayet)

Kur'an-ı Kerim ve sünnette ilmin önemi sıkça vurgulanır. Hz. Muhammed (sav) "İlim öğrenmek kadın ve erkek her Müslüman'a farzdır." buyurarak ilmin önemine dikkat çekmiştir. Hz. Peygamber, Bedir Savaşı sonrasında okuma yazma bilen esirlerin on Müslüman'a okuma yazma öğretmesi karşılığında serbest bırakılmasını istemiş, Mescid-i Nebevi'nin yanına Suffe'yi inşa ettirerek ilim öğrenmeyi teşvik etmiştir.

İslam'da Bilgi Kaynakları

İslam'a göre bilginin asıl kaynağı Allah'tır (cc). İnsan bilgiyi öznel ve nesnel kaynaklar aracılığıyla öğrenir. İslam düşüncesinde üç temel nesnel bilgi kaynağı vardır:

Sadık haber: Geçmişte veya gelecekte meydana gelen bir olayı bildiren, doğru veya yanlış olma ihtimali taşıyan haberdir. Peygamberlerin Allah'tan alıp insanlara ulaştırdığı haberlere vahiyvahiyPeygamberler aracılığıyla insanlara gönderilen ilahi bilgi ve bu bilginin gönderiliş biçimi denir; bu, kesin ve bağlayıcı bir bilgi kaynağıdır. Farklı kişilerce farklı zaman ve mekânlarda aynı içerikle aktarılan, doğruluğundan şüphe duyulmayan habere ise mütevatir haber denir.

Selim akıl: İnsanın doğru karar vermesini sağlayan, herhangi bir olumsuzluktan etkilenmeyen akıldır. İnsan; aklı sayesinde düşünür, araştırır, doğruyu yanlıştan ayırır.

Salim duyular: Herhangi bir etkenle temel özelliğini yitirmemiş duyulardır (görme, işitme, koklama, dokunma, tatma). Duyularla elde edilen bilginin bir sınırı vardır ve duyular kimi zaman yanıltıcı da olabilir.

Bunların yanında kişinin kendi tecrübeleriyle bilgi edindiği öznel bilgi kaynakları da vardır (sezgi, rüya, keşif, ilham); bu yolla elde edilen bilgiler kesin değildir ve doğrulanmaya muhtaçtır.

Bilgi Türleri

Gündelik bilgi: Günlük hayat içinde tecrübe edilerek elde edilen, sistematik olmayan bilgidir.
Dinî bilgi: Kaynağı Kur'an-ı Kerim ve sünnet olan, kesinlik ifade eden ve inanç-ibadet-ahlakı kapsayan bilgidir.
Teknik bilgi: İnsanın doğadan yararlanarak elde ettiği, teknolojik ürünlere dayanak olan bilgidir.
Sanatsal bilgi: Daha çok duygulara hitap eden, öznel olan bilgidir.
Bilimsel bilgi: Deney ve gözlem yoluyla elde edilen, nesnellik ve test edilebilirlik gibi özellikleri olan bilgidir.
Felsefi bilgi: Akıl ve mantık çerçevesinde sorgulama yoluyla elde edilen bilgidir.

Doğru bilgi insanı doğru inanca, doğru inanç da doğru davranışa yönlendirir.