Allah'ın Varlığının Delilleri

İnancın akli açıdan temellendirilip sağlam delildelilBir konu hakkında olumlu veya olumsuz hüküm vermeye götüren, bir davayı ispat etmeye yarayan kanıtlere dayanması kişinin inanç dünyasını güçlendirir; bilgiye dayalı bir inanç, davranış tutarlılığını ve inanç-ibadet-ahlak bütünlüğünü sağlar. Allah'ın (cc) varlığını ispatlamak amacıyla felsefe tarihinde ortaya konulan deliller genel olarak dört başlıkta sınıflandırılır: kozmolojik, teleolojik, ontolojik ve dinî tecrübe delilleri.

Kozmolojik Delil

Allah'ın varlığını evrenden yola çıkarak ispatlamaya çalışan delildir. Bu delile göre her hareket edenin bir hareket ettiricisi vardır; evren hareket etmektedir, o hâlde evrenin de bir hareket ettiricisi olmalıdır, o da Allah'tır. Kozmolojik delilin bir türü olan hudus deliline göre âlem sürekli değişmektedir; her değişen sonradan meydana gelmiştir (hâdistir) ve sonradan olan her şey kendisini var edecek bir yaratıcıya muhtaçtır.

"Acaba onlar herhangi bir yaratıcı olmadan mı yaratıldılar? Yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar?"

Teleolojik Delil

"Gaye (amaç) ve nizam (düzen) delili" olarak da isimlendirilen bu delile göre evrendeki düzen ve varlıklarda gözlemlenen amaçlılık, bir yaratıcının varlığına işaret eder. Kâinatı oluşturan bilinçsiz maddelerin kendiliğinden düzen kurup amaç belirlemesi mümkün değildir.

"Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık."

Güneş, Ay ve yıldızların yörüngelerindeki düzen; gece-gündüzün, yağmurun, bitkilerin yaratılışındaki amaçlılık, teleolojik delile örnektir.

Ontolojik Delil ve Dinî Tecrübe Delili

Ontolojik delil, "varlık bilimi" anlamına gelen ontoloji kavramından gelir. Bu delile göre Allah'ın varlığı, insanın zihninde bulunan ekmel (mükemmel) varlık düşüncesinden hareketle ispatlanır. Her şeyi yaratan kusursuz varlık düşüncesi insanın kendi ürettiği bir şey olamaz; bu düşüncenin kaynağı Allah'tır.

Dinî tecrübe delili ise inanma duygusunun sonucunda insanın yaratıcı arayışında olması, O'na yaklaştığını hissetmesi gibi manevi deneyimler üzerinden Allah'ın varlığının kanıtlanmasına dayanır. Bu delil, bireysel tecrübelere dayandığı için kozmolojik ve teleolojik delillerden farklılık gösterir; yaşanan duygu başkasına tam olarak aktarılamaz.

Hz. İbrahim'in kavmini tevhide davet ederken yıldız, ay ve güneşin batışını gözlemleyip "Batanları sevmem." demesi (Enam suresi, 76-79. ayetler) akli bir yürütmeye; putları kırıp "Konuşabiliyorlarsa onlara sorun!" demesi de akıl yoluyla Allah'ın birliğine ulaştırma çabasına örnektir.