Allah'ı Tanımak

İnancın akli açıdan temellendirilip sağlam delildelilBir konu hakkında olumlu veya olumsuz hüküm vermeye götüren, bir davayı ispat etmeye yarayan kanıtlere dayanması kişinin inanç dünyasını güçlendirir; bilgiye dayalı bir inanç, davranış tutarlılığını ve inanç-ibadet-ahlak bütünlüğünü sağlar. Allah'ın (cc) varlığını ispatlamak amacıyla felsefe tarihinde ortaya konulan deliller genel olarak dört başlıkta sınıflandırılır: kozmolojik, teleolojik, ontolojik ve dinî tecrübe delilleri.

Kozmolojik Delil

Allah'ın varlığını evrenden yola çıkarak ispatlamaya çalışan delildir. Bu delile göre her hareket edenin bir hareket ettiricisi vardır; evren hareket etmektedir, o hâlde evrenin de bir hareket ettiricisi olmalıdır, o da Allah'tır. Kozmolojik delilin bir türü olan hudus deliline göre âlem sürekli değişmektedir; her değişen sonradan meydana gelmiştir (hâdistir) ve sonradan olan her şey kendisini var edecek bir yaratıcıya muhtaçtır.

"Acaba onlar herhangi bir yaratıcı olmadan mı yaratıldılar? Yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar?"

Teleolojik Delil

"Gaye (amaç) ve nizam (düzen) delili" olarak da isimlendirilen bu delile göre evrendeki düzen ve varlıklarda gözlemlenen amaçlılık, bir yaratıcının varlığına işaret eder. Kâinatı oluşturan bilinçsiz maddelerin kendiliğinden düzen kurup amaç belirlemesi mümkün değildir.

"Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık."

Güneş, Ay ve yıldızların yörüngelerindeki düzen; gece-gündüzün, yağmurun, bitkilerin yaratılışındaki amaçlılık, teleolojik delile örnektir.

Ontolojik Delil ve Dinî Tecrübe Delili

Ontolojik delil, "varlık bilimi" anlamına gelen ontoloji kavramından gelir. Bu delile göre Allah'ın varlığı, insanın zihninde bulunan ekmel (mükemmel) varlık düşüncesinden hareketle ispatlanır. Her şeyi yaratan kusursuz varlık düşüncesi insanın kendi ürettiği bir şey olamaz; bu düşüncenin kaynağı Allah'tır.

Dinî tecrübe delili ise inanma duygusunun sonucunda insanın yaratıcı arayışında olması, O'na yaklaştığını hissetmesi gibi manevi deneyimler üzerinden Allah'ın varlığının kanıtlanmasına dayanır. Bu delil, bireysel tecrübelere dayandığı için kozmolojik ve teleolojik delillerden farklılık gösterir; yaşanan duygu başkasına tam olarak aktarılamaz.

Hz. İbrahim'in kavmini tevhide davet ederken yıldız, ay ve güneşin batışını gözlemleyip "Batanları sevmem." demesi (Enam suresi, 76-79. ayetler) akli bir yürütmeye; putları kırıp "Konuşabiliyorlarsa onlara sorun!" demesi de akıl yoluyla Allah'ın birliğine ulaştırma çabasına örnektir.

Allah'ın (cc) varlığını bilmek, O'nu tanımak anlamına gelmez. Allah'ı gerçek anlamda tanımak için O'nun isim ve sıfatlarını bilmek gerekir. Allah'ın zatını, sıfatlarını ve fiillerini en güzel şekilde tanımlayan isimlere esmayıhüsnaesmayıhüsnaAllah'a ait güzel isimleri ifade etmek için kullanılan kavram denir.

"En güzel isimler Allah'ındır; bu güzel isimlerle O'na dua edin..."
(Araf suresi, 180. ayet)

Allah'ın isimleri üç başlık altında incelenir: zatıyla ilgili isimleri (Evvel, Baki gibi — sadece Allah'ta bulunan özellikleri ifade eder), kâinatla ilgili isimleri (Halık/yaratan, Rezzak/rızık veren, Rahman, Rahîm, Melik gibi) ve insanla ilgili isimleri (Şekur/küçük amellere büyük karşılık veren, Tevvab/tövbeleri kabul eden gibi).

Öne Çıkan Sübuti Sıfatlar

Hayat: Allah'ın canlı, diri ve her an faaliyet hâlinde olması.
İlim: Allah'ın her şeyi bilmesi.
Semi: Allah'ın her şeyi işitmesi.
Basar: Allah'ın her şeyi görmesi.
İrade: Allah'ın her şeyi dilediği gibi yapması.
Kudret: Allah'ın sınırsız güç sahibi olması.
Kelam: Allah'ın konuşması; dilediği varlıklarla dilediği şekilde konuşur.
Tekvin: Allah'ın yaratması; O dilediğini yaratır.

Allah'ın sıfatları yaratılmışların sıfatları gibi sonradan meydana gelmiş değildir; isimlendirmede benzerlik olsa da (örneğin "basar" ile insanın görmesi) bu sıfatlar yaratılanların sıfatına benzemez.

Haşr Suresi 22-24. Ayetler

"O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahman'dır, Rahîm'dir."
"O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır. O, Melik'tir, Kuddûs'tür, Selam'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Aziz'dir, Cebbar'dır, Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştuklarından uzaktır."
"O, yaratan, var eden, şekil veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tespih eder. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir."
(Haşr suresi, 22-24. ayetler)

Ayetlerin Mesajı

Bu ayetlerde Allah'ın bazı isimleri üzerinden O'nun birliğine ve ilminin sonsuzluğuna dikkat çekilir; rahmetinin genişliği vurgulanır. Müfessirlere göre isimlerin belli bir sırayla zikredilmesinin hikmetleri vardır: ilim sıfatının Rahman ve Rahîm isimlerinden önce zikredilmesi, ancak her şeyi bilen bir varlığın hakkıyla merhamet edebileceğine işarettir.

Ayetlerde geçen bazı isimler: Kuddüs (her türlü eksiklikten münezzeh olan), Selam (esenlik kaynağı), Mü'min (güven veren), Müheymin (kâinatın işlerini gözetip yöneten), Cebbar (iradesini her durumda yürüten), Mütekebbir (azamet ve büyüklük ancak kendisine yaraşan), Bâri (varlıkları örneksiz yaratan), Musavvir (varlıklara şekil veren).

Son ayette göklerde ve yerde bulunan tüm varlıkların Allah'ı tespih ettiği bildirilir. TespihTespihAllah'ı kendisine uygun olmayan tüm nitelemelerden uzak görmek ve ibadet etmek, Allah'ı eksikliklerden uzak tutmak ve ibadet etmek anlamına gelir.

Haşr suresinin bu ayetlerine göre Allah'ı tanımanın iki boyutu vardır: O'nu tüm isim ve sıfatlarıyla bütüncül tanımak, ve bu isimlerden hayata yansıtılabilecek olanları belirleyip yaşantısını buna göre düzenlemek.