İslam'da Ahlak İlkeleri

AhlakAhlakSözlükte huy, mizaç, karakter anlamına gelir sözlükte "huy, mizaç, karakter" demektir. Terim olarak ahlak; insanın davranışlarında yerleşik hâle gelmiş, düşünüp taşınmadan kolayca ortaya çıkan iyi ya da kötü hâllerdir.

Bir davranışın "ahlak" sayılabilmesi için süreklilik kazanması gerekir. Bir kez doğru söyleyen kişi değil, doğruluğu huy hâline getiren kişi "dürüst" olarak nitelenir.

İyi Ahlak ve Kötü Ahlak

İslam düşüncesinde güzel huylara hüsn-i hulukhüsn-i hulukGüzel ahlak, iyi huy, kötü huylara ise "sû-i huluk" denir. Doğruluk, merhamet, cömertlik, tevazu güzel ahlak; yalan, kibir, haset, zulüm ise kötü ahlak örnekleridir.

Ahlak sabit ve değişmez değildir. İnsan; iradesini kullanarak, iyi örnekleri model alarak ve alışkanlıklarını değiştirerek ahlakını güzelleştirebilir. Din, insanı bu çabaya çağırır.

Din ve Ahlak İlişkisi

İslam'da din ile ahlak iç içedir. İman, ahlakın kaynağı ve dayanağıdır; çünkü mü'min, her davranışının Allah tarafından görüldüğünü ve ahirette hesabının sorulacağını bilir. İbadetler de ahlakı güzelleştirmeyi amaçlar.

Hz. Peygamber, gönderiliş amacını şöyle açıklamıştır: "Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim."

"Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin."
(Kalem suresi, 68/4)

Ahlakın Kaynağı: Kur'an ve Sünnet

Müslüman için ahlakın ölçüsü Kur'an ve Hz. Peygamber'in örnek hayatıdır (sünnet). Hz. Aişe, Peygamber'in ahlakını soranlara "Onun ahlakı Kur'an'dı" demiştir; yani o, Kur'an'ın öğrettiği değerleri bizzat yaşayan bir örnekti.

"Andolsun, Allah'ın Resûlünde sizin için, Allah'a ve ahiret gününe kavuşmayı uman... kimseler için güzel bir örnek vardır."
(Ahzâb suresi, 33/21)

Bir davranışın ahlaki olarak değerlendirilebilmesi için bazı temel unsurların bulunması gerekir. Bu unsurlar aynı zamanda insanı sorumlu bir varlık kılan özelliklerdir.

Akıl

Akıl, iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı ayırt etme gücüdür. Aklı olmayan veya aklını kullanamayacak durumda olan kişi ahlaki bakımdan sorumlu tutulmaz. Ahlaklı davranış, önce doğru düşünmeyi gerektirir.

İrade ve Özgürlük

İradeİradeSeçenekler arasından özgürce seçim yapabilme gücü, insanın seçim yapabilme gücüdür. Bir davranışın ahlaki değeri, kişinin onu zorlama altında değil, özgürce seçmiş olmasıyla ortaya çıkar. Zorla yaptırılan bir iyilik, yapan kişiye ahlaki erdem kazandırmaz.

"Ona (nefse) kötülüğü ve ondan sakınmayı ilham edene andolsun ki, nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir."
(Şems suresi, 91/8-9)

Vicdan

VicdanVicdanKişinin davranışlarının iyi mi kötü mü olduğunu içten değerlendiren manevi duygu, insanın içindeki ahlaki ölçüdür. Doğru davrandığında huzur, yanlış davrandığında rahatsızlık hissettiren bu duygu, kişiyi kendi kendini denetlemeye yöneltir.

Niyet

NiyetNiyetBir davranışın hangi amaçla yapıldığını kalben belirleme, davranışın ahlaki değerini belirleyen iç etkendir. Aynı davranış, iyi bir niyetle yapıldığında erdem, kötü bir niyetle yapıldığında kusur olabilir. Hz. Peygamber, "Ameller ancak niyetlere göredir" buyurmuştur.

Sorumluluk

Akıl, irade ve özgürlük sahibi olan insan, seçimlerinden sorumlusorumluYaptığı davranışların sonuçlarını üstlenme ve bunlardan hesap verebilir olmadur. Ahlaki sorumluluk hem topluma hem de Allah'a karşıdır.

İslam ahlakı, insanın hem kendisiyle hem başkalarıyla hem de çevresiyle ilişkilerini düzenleyen ilkeler bütünüdür. Kur'an, bu ilkeleri kısa ve kapsayıcı bir ifadeyle özetler:

"Şüphesiz Allah, adaleti, iyiliği ve akrabaya yardım etmeyi emreder; hayâsızlığı, fenalığı ve azgınlığı da yasaklar."
(Nahl suresi, 16/90)

Öne Çıkan Güzel Davranışlar

Doğruluk (sıdk): Sözde ve işte dürüst olmak; verilen sözü tutmak.

Güvenilirlik (emanet): Kendisine bırakılan hakları ve sırları korumak.

Adalet: Herkese hak ettiğini vermek, taraf tutmamak.

Merhamet: İnsanlara, hayvanlara ve tüm canlılara şefkatle davranmak.

Cömertlik: Sahip olduklarını ihtiyaç sahipleriyle paylaşmak.

Tevazu: Alçakgönüllü olmak, kibirden uzak durmak.

Sabır ve affetme: Zorluklara dayanmak, öfkeye hâkim olmak, kusurları bağışlamak.

Kaçınılması Gereken Davranışlar

Yalan, gıybet (arkadan çekiştirme), haset (kıskançlık), kibir, zulüm ve iftira İslam ahlakının reddettiği davranışlardır. Bu davranışlar hem bireyin iç dünyasını hem de toplumsal güveni zedeler.

"...Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı?..."
(Hucurât suresi, 49/12)

Hucurât sûresi Medine döneminde inmiştir ve toplumsal ahlak kurallarını ele alır. 11-13. ayetler; alay etmeme, kötü lakap takmama, zannı ve gıybeti terk etme, insanlar arasında üstünlüğün soyda değil takvada olduğu gibi ilkeleri öğretir.

Ayetlerin Anlamı

11. Ey iman edenler! Bir topluluk bir başka toplulukla alay etmesin; belki alay edilenler kendilerinden daha iyidir. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler; belki onlar kendilerinden daha iyidir. Birbirinizi karalamayın, birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın...

12. Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının; çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah'a karşı gelmekten sakının...

13. Ey insanlar! Biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık; tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerliniz, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır...

Ayetlerin Açıklaması

11. ayet, insanların onurunu zedeleyen alay etme, karalama ve kötü lakap takma gibi davranışları yasaklar. Kimsenin bir başkasından kesin olarak üstün olmadığı hatırlatılır.

12. ayet, üç kötü huyu birlikte ele alır: temelsiz zan, kusur araştırma ve gıybet. Gıybet, "ölmüş kardeşin etini yeme" benzetmesiyle en çirkin biçimde tasvir edilir.

13. ayet, insanlar arasındaki soy, ırk ve kabile farklarının bir üstünlük değil tanışma vesilesi olduğunu; gerçek üstünlüğün takvatakvaAllah'ın buyruklarına uyup yasaklarından sakınarak korunma bilincida olduğunu bildirir.

Ayetlerin Verdiği Mesajlar

İnsanlarla alay etmek, onları karalamak ve kötü lakap takmak yasaktır.

Temelsiz zandan, kusur araştırmaktan ve gıybetten uzak durulmalıdır.

İnsanların onuru ve mahremiyeti korunmalıdır.

Irk, soy ve kabile farkı üstünlük sebebi değildir.

Allah katında üstünlüğün ölçüsü takvadır.