Konu anlatımı
- Din ve Bilim İlişkisi
- İslam Medeniyetinde Bilim ve Düşüncenin Gelişimi
- İslam Medeniyetinde Öne Çıkan Eğitim Kurumları
- Müslümanların Bilim Alanında Yaptığı Öncü ve Özgün Çalışmalar
- Kur'an'dan Mesajlar
Din ve Bilim İlişkisi
Din, Yüce Allah tarafından peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen kurallar bütününe denir. Allah, sonsuz ilim ve kudretiyle yarattığı kâinatta kusursuz bir sistem kurmuştur; Allah'ın kader kavramı çerçevesinde koyduğu ve yönettiği bu sisteme âdetullahAllah'ın evrende koyduğu değişmez kanun ve düzen veya sünnetullahAllah'ın evrende koyduğu değişmez kanun ve düzen denir.
"Allah'ın öteden beri süregelen kanunu budur. Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın."
(Fetih suresi, 23. ayet)
İlim, Bilim ve İslam'ın Bilime Bakışı
İlim ve bilim kavramları geçmişte iç içe kullanılsa da İslam kültüründe dinî konuları araştıran disiplinler için daha çok ilim kavramı kullanılır. Bilim ise kâinatta Allah tarafından yaratılan sistemi akıl, deney ve gözlem metoduyla araştıran ve sistem içindeki sebep-sonuç ilişkilerini keşfederek insanlığın hizmetine sunan disiplindir.
İslam'a göre bilim; Allah'ı ve O'nun kanunlarını tanımanın, olgun bir mümin olmanın yanında insanlığın hizmetine vesile olmalıdır. Kişiyi Rabbine yaklaştırmayan, Allah'ın büyüklüğü karşısında acziyet hissettirmeyen ve insanlığın yararına olmayan bilimsel çalışmalar Allah katında değersizdir; insanlığa veya bir türe zarar verecek çalışmaları İslam'ın kabul etmesi mümkün değildir.
İslam'da Akıl ve Bilime Verilen Önem
Kur'an-ı Kerim'de akletmeyi ve düşünmeyi teşvik eden çok sayıda ayet bulunur. Kur'an'ın akla yüklediği başlıca görevler: ibret almak (itibar), akıl yürütmek (nazar), derin düşünmek (tedebbür, tefekkür), ince kavrayışa sahip olmak (tefakkuh) ve düşünüp anlamak (tezekkür). Allah insanlara ilk mesajını "Oku" emriyle vermiş, ardından "Kalemle yazmayı öğretti." buyurarak okuma-yazmanın önemine dikkat çekmiştir.
Hz. Peygamber de ilim öğrenmeyi teşvik etmiştir: "Kim ilim için yola çıkarsa Allah ona cennete giden yolu kolaylaştırır... Âlimler, peygamberlerin vârisleridir." Allah'ın insanlık için gönderdiği iki büyük nimet olan akıl ve vahyin birbiriyle çelişmesi imkânsızdır.
Kısa Kontrol
1. Allah'ın kader kavramı çerçevesinde evrende koyduğu ve yönettiği değişmez kanun ve düzene ne ad verilir?
2. Kur'an'ın akla yüklediği görevler arasında "derin düşünmek" anlamına gelen kavram hangisidir?
3. İslam'a göre insanlığa zarar verecek bir bilimsel çalışma da olsa bilim adına desteklenmelidir.
İslam Medeniyetinde Bilim ve Düşüncenin Gelişimi
Medeniyet, insanların bir nesilden diğerine aktardıkları siyasal, sosyal, ekonomik faaliyetler; kurumlar, değerler ve kavramların oluşturduğu bütündür. İslam medeniyetinin temelinde bilgi (ilim) kavramı bulunduğu için bu medeniyet "bilimsel medeniyet" olarak nitelendirilebilir.
İslam bilim ve düşünce süreci öncelikle vahiyle başlamış; Kur'an ve sünnetin ilme teşvik eden buyrukları Müslümanları önce dinî ilimlere (tefsir, hadis, fıkıh, kelam), ardından fen ve sosyal bilimlere yöneltmiştir. Tercüme faaliyetleri Emeviler Dönemi'nde başlamış, Abbasiler Dönemi'nde (750-900) Sanskritçe, Pehlevice, Yunanca ve Süryaniceden birçok eser Arapçaya çevrilmiştir. Abbasi Halifesi Memun'un Bağdat'ta kurduğu Beytülhikme, bu tercüme faaliyetlerinin merkezi olmuştur.
İlim Dallarının Çeşitlenmesi ve Altın Çağ
Müslümanlar arasında ilim dalları o kadar çeşitlenmiştir ki bu dalların tasnifini yapmak üzere eserler yazılmıştır; en önemli sınıflandırmaları Farabi, Gazali, Taşköprizade ve Kâtip Çelebi yapmıştır. Farabi'nin tasnifinde dil ilmi, mantık, alet ilimleri (aritmetik, geometri, optik, gökyüzü bilimleri, musiki vb.), fizik-metafizik ve toplum ilimleri (hukuk, ekonomi-siyaset) yer alır.
İslam dünyasında VII. yüzyılda başlayan ilim ve düşüncenin gelişimi X. yüzyılda zirveye ulaşmış, Müslüman bilim insanları düşünce ve bilim tarihinde yaklaşık beş yüz yıl egemenliklerini sürdürmüştür. Bu dönem Avrupa'da "Karanlık Çağ" olarak anılırken İslam dünyası için "Altın Çağ" olmuştur. İslam bilim insanları buluş ve keşifleriyle Batı'daki Rönesans ve Reform hareketlerine öncülük etmiştir.
Kısa Kontrol
1. Abbasi Halifesi Memun'un Bağdat'ta kurduğu, tercüme faaliyetlerinin merkezi olan kurum hangisidir?
2. İslam bilim ve düşüncesinin tarihte zirveye ulaştığı yüzyıl hangisidir?
3. İslam medeniyeti, Orta Çağ'da Avrupa'nın "Karanlık Çağ" olarak adlandırdığı dönemde bilimde "Altın Çağ"ını yaşamıştır.
İslam Medeniyetinde Öne Çıkan Eğitim Kurumları
Başlıca İslam Eğitim Kurumları
| Kurum | İşlevi |
|---|---|
| Mescit-Cami | İlk ders halkalarının kurulduğu; Kur'an, tefsir, hadis, fıkıh gibi ilimlerin okutulduğu ilk eğitim mekânı. |
| Mektep | Günümüzdeki ilkokul seviyesinde okuma-yazma ve Kur'an öğretilen kurum. |
| Medrese | Yükseköğretim kurumu; ilk sistematik örneği Selçuklu Veziri Nizamülmülk'ün 1067'de Bağdat'ta kurduğu Nizamiye Medresesi'dir. |
| Darülkurra | Uzmanlık düzeyinde Kur'an öğretilen ve hafız yetiştirilen kurum. |
| Darülhadis | Hadis ilimlerinde uzman yetiştiren yüksekokul; ilki Şam'da kurulmuştur (Darülhadisin-Nuriye). |
| Beytülhikme | Yüksek düzeyde ilmî araştırma ve tercüme faaliyetlerinin yapıldığı kurum (Bağdat, Halife Memun). |
| Kütüphane | Yazılı eserlerin toplandığı bilgi merkezi; Kurtuba'da 70 kütüphane kurulmuştur. |
| Rasathane | Astronomi gözlemlerinin yapıldığı kurum; ilki 828'de Bağdat'taki Şemmasiye Rasathanesi'dir. En büyüğü Meraga Rasathanesi (Nasirüddin Tusi). |
| Şifahane | Günümüz hastanelerinin karşılığı; ilki Hz. Peygamber döneminde Hendek Gazvesi'nde kurulmuştur. |
Camiler, İslam'ın ilk eğitim ve öğretim kurumu kabul edilir; Hz. Peygamber döneminde Erkâm'ın evi (Darülerkâm) ve Mescid-i Nebi'ye bitişik Suffe bölümü ilk eğitim mekânları olmuştur. Medreseler zamanla Nişabur, İsfahan, Konya, Kayseri gibi birçok şehirde açılmış; Osmanlı'da Fatih Sultan Mehmet'in Sahn-ı Seman ve Kanuni'nin Süleymaniye Medreseleri en önemlileri olmuştur. Meraga Rasathanesi'nde on iki yıl süren gözlemler, Güneş merkezli evren modelinin temellerini atmıştır.
Kısa Kontrol
1. İslam dünyasındaki ilk büyük medrese olan Nizamiye Medresesi'ni 1067'de Bağdat'ta kim kurmuştur?
2. Uzmanlık derecesinde Kur'an öğretilen ve hafız yetiştirilen eğitim kurumuna ne ad verilir?
3. İlk İslam şifahanesi Hz. Peygamber tarafından Hendek Gazvesi'nde yaralılar için kurulmuştur.
Müslümanların Bilim Alanında Yaptığı Öncü ve Özgün Çalışmalar
Dinî İlimler
Tefsir: Ayetleri yorumlayan ilim dalı; önemli müfessirler arasında Taberi, Matüridi, Zemahşeri, Fahreddin Razi ve Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır sayılabilir.
Hadis: Hz. Muhammed'in söz ve davranışlarını derleyen ilim dalı; en güvenilir altı eser "Kütübisitte" olarak anılır (Buhari, Müslim, İbni Mace, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai).
Kelam: İnanç esaslarını akıl ve nakille açıklayıp savunan ilim dalı; en önemli iki kelamcı İmam Matüridi ("Kitabü't-Tevhid") ve İmam Eşari'dir.
Fıkıh: İbadet ve sosyal hayat kurallarını inceleyen İslam hukuku; başlıca fakihler İmam Ebu Hanife, İmam Malik, İmam Şafii ve İmam Ahmed bin Hanbel'dir.
Fen Bilimleri ve Coğrafya
Astronomi: Fezari usturlabı icat etmiş; Fergani Güneş'in kendi çevresinde döndüğünü keşfetmiş; Biruni, Kopernik'ten 500 yıl önce Dünya'nın döndüğünü söylemiştir.
Matematik: Harizmi, cebir ilminin kurucusu olup logaritma ve sıfırlı ondalık sayı sistemini geliştirmiştir; Ömer Hayyam üçüncü dereceden denklemleri sistemli çözmüştür.
Fizik-Kimya: Cabir bin Hayyan nitrik asit ve sülfürik asidi keşfetmiş, atomun parçalanabilir olduğunu ilk söylemiştir; İbnülheysem görme olayının cisimden göze ışın gelmesiyle oluştuğunu kanıtlamış; Cezeri ilk robotu yapmıştır.
Tıp: Zehravi cerrahinin babası kabul edilir; İbni Sina "el-Kanun fi't-Tıb" ile XIX. yüzyıla kadar otorite olmuştur; İbnünnefis kan dolaşımını keşfetmiştir; Akşemseddin, mikrobu Batı'dan dört asır önce tarif etmiştir; Aziz Sancar 2015'te Nobel Kimya Ödülü kazanmıştır.
Coğrafya: Piri Reis'in 1513 tarihli dünya haritası günümüzdeki en eski dünya haritalarından biridir; İbni Battuta ve Evliya Çelebi seyahatnameleriyle tanınır.
İbni Firnas'ın uçma denemesi, Batı'daki uçağın keşfinden 1023 yıl önce gerçekleşmiştir; Hezarfen Ahmed Çelebi de Galata Kulesi'nden Üsküdar'a uçmuştur.
Kısa Kontrol
1. Cebir ilminin kurucusu kabul edilen, logaritma ve sıfırlı ondalık sayı sistemini geliştiren bilim insanı kimdir?
2. "el-Kanun fi't-Tıb" adlı eseriyle XIX. yüzyıla kadar tıp dünyasında otorite kabul edilen bilim insanı kimdir?
3. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü kazanan Türk bilim insanı Aziz Sancar'dır.
Kur'an'dan Mesajlar
Fatır Suresi 27-28. Ayetler
"27. Görmedin mi! Allah gökten su indirdi. Onunla renkleri çeşit çeşit olan meyveler çıkardık. Dağlardan (geçen) beyaz, kırmızı, değişik renklerde ve simsiyah yollar (yaptık)."
"28. İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü renkte olanlar var. Kulları içinden ancak âlimler, Allah'tan (gereğince) korkar. Şüphesiz Allah, daima üstündür, çok bağışlayandır."
(Fatır suresi, 27-28. ayetler)
Bu sure, yaratma ve yoktan var etmeye delalet eden ilahi vasıf olan Fâtır ismiyle başladığı için bu adı almıştır; "Melaike" kelimesinden dolayı Melekler suresi de denir. Sure; Allah'ın birliğine davet, varlığına delalet eden delillerin ortaya konulması ve temel İslam ahlakı ilkelerini içerir.
Ayetlerin Mesajı
Ayetler, doğadaki renk ve tür çeşitliliğini (meyveler, dağlar, insanlar, hayvanlar) Allah'ın kudretinin bir delili olarak sunar. "Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan gereğince korkar." ifadesi, doğayı derinlemesine inceleyen ilim sahiplerinin Allah'ın büyüklüğünü ve kudretini daha iyi kavrayacağını, bunun da onları hakiki bir takvaya ulaştıracağını bildirir. Bu, ünitenin ana temasıyla örtüşür: gerçek bilim, insanı Allah'a yaklaştıran ve O'nun karşısındaki acziyetini idrak ettiren bir faaliyettir.
Kısa Kontrol
1. Fatır suresine göre kullar içinden Allah'tan gereğince kimler korkar?
2. Fatır suresi ismini hangi ilahi vasıftan almıştır?
3. Fatır suresi 27-28. ayetler, doğadaki renk ve tür çeşitliliğini Allah'ın kudretine bir delil olarak sunar.