Konu anlatımı
- Türklerin Müslüman Oluşu
- Dinî Anlayış ve Kültürümüzün Oluşmasında Etkili Olan Bazı Şahsiyetler
- Kur'an'dan Mesajlar
Türklerin Müslüman Oluşu
Türklerin Müslüman olması, onların tarih içinde eriyip yok olmalarını engellemiş; birlik ve beraberlik içinde büyük devletler kurma imkânı sağlamıştır. Türklerin İslam'ı benimsemesinde İslam'ın Türklerin karakterine ve ideallerine uygun olması (ahiret inancı, cihat ve alplık ülküsünün örtüşmesi) ile Müslümanlarla kurulan olumlu sosyal ve ticari ilişkiler etkili olmuştur. Ayrıca göçebe Türkler arasında derviş, veli ve erenlerin insan sevgisi, sabır ve tevekkül gibi ahlak ilkelerini vurgulayan tebliğ faaliyetleri de büyük rol oynamıştır.
İslamlaşma Süreci
Türklerin İslam'la ilk tanışma alanı Maveraünnehir (Seyhun ve Ceyhun nehirleri arası) olmuştur; Emeviler 706'da bu bölgeyi fethetmiştir. Ancak Emevilerin Arap olmayanları "mevali" sayıp değer vermemesi süreci yavaşlatmış; Ömer bin Abdülaziz döneminde İslam'ın tüm insanlığa gönderildiği vurgulanarak Türklerin kabulü hızlanmıştır. Talas Savaşı'nda (751) Türkler Çinlilere karşı Müslümanların yanında yer almış, bu olay ilişkilerin seyrini değiştirmiştir. X. yüzyılda Karahanlılar (Satuk Buğra Han önderliğinde) İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti olmuş, bu durum diğer Türk topluluklarını da etkilemiştir. Malazgirt Savaşı sonrası Anadolu'nun kapıları Türkmenlere açılmış, Selçuklular zamanında Anadolu'da, Osmanlılar zamanında ise Balkanlarda İslamiyet yayılmıştır.
Ribat, Fütüvvet ve Ahilik
RibatlarSınır boylarında askerî amaçla inşa edilen, zamanla tekke-zaviyeye dönüşen yapılar, önce sınır boylarında askerî amaçlı yapılar iken zamanla mutasavvıfların İslam'ı yayma merkezi olan tekke ve zaviyelere, ticaret yollarında ise kervansaraylara dönüşmüştür.
FütüvvetGençlik, erlik, yiğitlik anlamında; ahlaki değerleri ön planda tutan tasavvufi-mesleki bir birlik teşkilatı, Abbasiler Dönemi'nde ortaya çıkan ahlaki ve tasavvufi bir mesleki birliktir; Moğol istilası sonrası Anadolu'ya gelen âlim ve dervişler bu ahlak çerçevesinde Ahilik teşkilatını kurmuşlardır. Ahiler; göçmen Türkleri konuk etmiş, mesleksizlere eğitim vermiş, dinî eğitim sağlamış, cami-medrese-zaviye inşa etmiştir. İbni Battuta seyahatnamesinde ahilerin dayanışmasını ve konukseverliğini övgüyle anlatır. Ahiliğin katkıları: göçebelerin yerleşik hayata uyumu, göçmen Türklerin haklarının korunması, Anadolu'nun Türkleşmesi-İslamlaşması, sanatkâr ve tüccarların yerli halkla yarışabilir seviyeye gelmesi.
Kısa Kontrol
1. Türklerin İslamiyet ile ilk tanıştıkları, Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasında kalan bölge hangisidir?
2. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti olan, Satuk Buğra Han önderliğinde kurulan devlet hangisidir?
3. Ahilik teşkilatı, fütüvvet ahlakı çerçevesinde Anadolu'da kurulmuş bir dayanışma ve meslek örgütüdür.
Dinî Anlayış ve Kültürümüzün Oluşmasında Etkili Olan Bazı Şahsiyetler
DİNÎ ANLAYIŞ VE KÜLTÜRÜMÜZÜN OLUŞMASINDA ETKİLİ OLAN ŞAHSİYETLER
İtikadi ve Fıkhi Alanda Öne Çıkan Âlimler
| Şahsiyet | Katkısı |
|---|---|
| Ebu Hanife (öl. 767) | İmam-ı Azam; Hanefi mezhebinin kurucusu, Ehlisünnet inancının oluşmasına zemin hazırlayan fıkıh âlimi; aslen Türk olabileceğine dair rivayetler vardır. |
| Cafer Sadık (öl. 765) | Hadis ilminde otorite; Caferilik (İsnâaşeriyye/İmamiye) mezhebinin dayandığı isim. |
| Matüridi (öl. 944) | Ehlisünnet kelamının kurucusu kabul edilir; "Kitabü't-Tevhid" ve "Tevilatü'l-Kur'an" eserleriyle akıl-nakil dengesini kuran bilgi kuramını geliştirmiştir. |
| Şafii (öl. 819) | Şafii mezhebinin kurucusu; fıkıh usulü ilminin temellerini atan ilk âlim, "er-Risale" ve "Kitabu'l-Umm" eserlerinin yazarı. |
| Eşari (öl. 935) | Eşarilik mezhebinin kurucusu; "Makalatü'l-İslamiyyin" adlı eseriyle itikadi mezhepleri bir araya toplamıştır. |
Anadolu'da Tasavvuf ve Ahlak Önderleri
| Şahsiyet | Katkısı |
|---|---|
| Ahmed Yesevi (öl. 1166) | Yeseviye tarikatının kurucusu; "Divan-ı Hikmet" ile Türkçe dinî-tasavvufi şiirleriyle Orta Asya Türklerinde İslam'ın yayılmasını sağlamıştır. |
| Mevlana Celaleddin Rumi (öl. 1273) | Konya'da yaşamış mutasavvıf; "Mesnevi", "Divan-ı Kebir" gibi eserleriyle dünya çapında etkili olmuştur; Mevlevilik onun düşüncesinden doğmuştur. |
| Ahi Evran (öl. ~1262) | Ahilik teşkilatının Anadolu'daki kurucularından; esnaf teşkilatlanmasını (32 çeşit esnaf) düzenlemiştir. |
| Hacı Bektaş Veli (öl. 1337) | Bektaşiliğin kurucusu; "Eline, diline, beline sahip ol!" düsturuyla tanınır; Yeniçeri Ocağının piri kabul edilmiştir. |
| Yunus Emre (öl. 1320) | Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda öncü ilk Türk şairi; Türkçenin edebî bir dil olmasına büyük katkı sağlamıştır. |
| Sarı Saltuk | Anadolu ve Balkanların Müslümanlaşmasında etkili alperen-derviş; adına Balkanlar'da birçok türbe ve makam bulunur. |
| Hacı Bayram Veli (öl. 1430) | Ankara'da müderrislik yapmış, sosyal yardımlaşmayı (zekât-sadaka toplama, aşevi) örgütlemiş mutasavvıf. |
Kısa Kontrol
1. Ehlisünnet kelamının kurucusu kabul edilen, "Kitabü't-Tevhid" adlı eseriyle bilinen âlim kimdir?
2. "Eline, diline, beline sahip ol!" düsturuyla tanınan, Bektaşiliğin kurucusu olan mutasavvıf kimdir?
3. İmam Şafii, fıkıh usulü ilminin temellerini atan ilk âlim kabul edilir.
Kur'an'dan Mesajlar
Nisa Suresi 69. Ayet
"Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse işte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerle, sıddıklarla, şehitlerle ve salihlerle birliktedirler. Bunlar ne güzel arkadaştır."
(Nisa suresi, 69. ayet)
Nisa suresi Medine'de nazil olmuş, 176 ayetlik Kur'an'ın ikinci uzun suresidir. Bu ayet, ashaptan birinin "Ahirette sana ulaşamayacağız." endişesini dile getirmesi üzerine, Allah'a ve Resulü'ne itaat edenlerin ahirette peygamberlerle birlikte olacağını müjdelemek için nazil olmuştur.
Ayetin Mesajı
Ayet, insanlar içinde fazilet bakımından en üstün olanları dört sınıfa ayırır: peygamberler, sıddıklar (doğruluğa bağlı kalanlar), şehitler ve salihler (iyi kimseler). Bu dört sınıfın bir grup oluşturması, Allah'a ve Peygamber'e itaat eden herkesin, hangi dönemde yaşarsa yaşasın ahirette en yüksek mertebelere ulaşabileceğine işaret eder.
Sıddıklar, şehitler ve salihler; haksızlık ve zulme karşı "Başkaları ne der?" değil, "Görevlerimi yerine getirmezsem Rabbime ne derim?" diyerek korkusuzca duran kimselerdir. Ayet "Bunlar ne güzel arkadaştır." diyerek insanları iyilerle dostluk kurmaya ve onları örnek almaya teşvik eder. Bu ilke, ünitede anlatılan Anadolu erenlerinin (Ahi Evran, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli vb.) topluma örnek salih kimseler olarak benimsenmesiyle de örtüşür.
Kısa Kontrol
1. Nisa suresi 69. ayete göre Allah'a ve Peygamber'e itaat edenler ahirette kimlerle birlikte olur?
2. Nisa suresi Kur'an-ı Kerim'in kaçıncı uzun suresidir?
3. Nisa suresi 69. ayet, Mekke döneminde nazil olmuş kısa bir suredir.