İslam Düşüncesinde İtikadi-Siyasi ve Fıkhi Yorumlar

Din, akıl sahiplerini peygamberin bildirdiği gerçekleri benimsemeye çağıran ilahi bir kanundur; tektir, evrenseldir, vahye dayanır, hükümleri değişmez ve bağlayıcıdır. Dinî yorum ise insanların tarihsel süreçte dinî metinleri esas alarak ortaya koydukları görüş, düşünce ve uygulamalardır; birden fazla olabilir, bölgeseldir, insanların görüşlerine dayanır, değişebilir ve sadece kabul edenleri bağlar.

Dinî yorum farklılıklarının ortaya çıkmasında etkili olan başlıca sebepler şunlardır:

İnsan Kaynaklı ve Siyasi Sebepler

İnsan kaynaklı sebepler: İnsanların aldıkları eğitim, bilgi düzeyleri, ilgi ve kabiliyetleri birbirinden farklıdır. Bu durum İslam'ı anlama ve yorumlamada çeşitli görüşlerin ortaya çıkmasına sebep olur.

Siyasi sebepler: Hz. Muhammed'in (sav) vefatının ardından kimin halife olacağına dair yaşanan tartışmalar, farklı dinî yorumların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Hz. Osman zamanında başlayan ve Hz. Ali döneminde artan siyasi tartışmalar, Cemel Vakası ve Sıffin Savaşı gibi olaylar bu sürecin önemli dönüm noktalarıdır.

Dinî Metinlerin Yorumlanmasından, Coğrafi ve Kültürel Sebepler

Kur'an-ı Kerim ayetleri muhkemmuhkemAnlamı açık, yoruma gerek olmayan, okunduğunda manası hemen anlaşılan ayetler ve müteşabihmüteşabihBirden fazla anlam içerebilen, anlaşılması için araştırma ve düşünmeye ihtiyaç duyulan ayetler; Allah'ın sıfatları, kıyamet, cennet-cehennem hakkındaki ayetler bunlara örnektir olmak üzere ikiye ayrılır. Müteşabih ayetlerin farklı yorumlanabilir olması, dinî yorum farklılıklarının önemli bir kaynağıdır.

"...Kalplerinde bir eğrilik olanlar, fitne çıkarmak için müteşabih ayetlerin ardına düşerler. Oysa onun gerçek manasını ancak Allah bilir..."
(Al-i İmran suresi, 7. ayet)

Coğrafi ve kültürel sebepler: İslam'ın farklı coğrafyalara yayılmasıyla Müslümanların din anlayışı, bulundukları bölgenin özel koşullarından etkilenmiştir. Örneğin Ebu Hanife'nin kültürel çeşitliliğin yoğun olduğu Irak'ta yetişmesi, Hanefiliğin geniş bir coğrafyada yaygınlaşmasında etkili olmuştur.

İslam'ın temel konularında Müslümanlar arasında görüş ayrılığı yoktur; ancak dinin ayrıntılarında ortaya çıkan farklı yorumlar, İslam'ın farklı zaman ve toplumlarda anlaşılmasına katkı sağlayan bir zenginlik olarak görülmelidir.

İtikadi-siyasi mezhepler, inanç esasları ve halifelik meselesi etrafında ortaya çıkan yorum farklılıklarından; fıkhi mezhepler ise ibadetler ve diğer dinî hükümler konusundaki yorum farklılıklarından meydana gelmiştir. İslam düşüncesinde iki büyük ana çizgi öne çıkar: Ehlisünnet ve Şia.

Ehlisünnet: İtikadi Yorumlar

Eşarilik: Ebülhasan Eşari'nin (öl. 935) görüşleri çerçevesinde oluşmuştur. Eşari, inançla ilgili meselelerde akli ve naklî delilleri uzlaştırmış; tevhit, nübüvvet, melekler, kader gibi konuları detaylı ele almıştır. Günümüzde Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri ile Mısır, Suriye, Endonezya gibi ülkelerde yaygındır.

Matüridilik: Ebu Mansur Matüridi'nin (öl. 944) görüşleri çerçevesinde oluşmuştur. Matüridi, Kur'an ve sünneti esas alarak inançla ilgili problemleri akli delillerle temellendirmeye çalışmış; akılla nakil arasında bir denge kurulmasına katkıda bulunmuştur. Günümüzde Türkiye, Pakistan, Afganistan ve Balkanlar'da yaygındır.

Ehlisünnet: Fıkhi Yorumlar

Hanefilik: Ebu Hanife'nin (öl. 767) görüşleri doğrultusunda ortaya çıkmıştır. Kendisine "en büyük imam" anlamında İmam-ı Azam denir. Meselelerin çözümünde Kur'an, sünnet, sahabe görüşü, istihsan, örf ve kıyasa başvurulur. Türkiye, Irak, Balkanlar, Orta Asya'da yaygındır.

Malikilik: İmam Malik'in (öl. 795) görüşlerine dayanır; Medine halkının uygulamalarına önem verir. Fas, Cezayir, Tunus, Sudan gibi ülkelerde yaygındır.

Şafiilik: İmam Şafii'nin (öl. 820) görüşlerini esas alır; hüküm verirken Kur'an, sünnet, icma ve kıyas sıralaması izlenir. Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi ile Mısır, Endonezya'da yaygındır.

Hanbelilik: Ahmed bin Hanbel'in (öl. 855) görüşlerini esas alır; kıyas metoduna diğer mezheplere göre daha az yer verir. Suudi Arabistan, Katar ve Umman'da yaygındır.

Şia

Şia, Hz. Muhammed'in (sav) vefatından sonra halifenin Hz. Ali olması gerektiği fikrini benimseyen itikadi-siyasi mezheptir. Ehlisünnet'ten farklı olarak "On İki İmam" inancını savunur; Hz. Ali'nin soyundan gelen imamların İslam toplumunun meşru liderleri olduğuna ve günah işlemediklerine inanılır. Kerbela olayının yaşandığı Muharrem ayı ve Aşure Günü, Şia'da önemli bir yer tutar.

Şia bünyesindeki fıkhi yorum Caferiliktir; on iki imamın altıncısı olan Cafer Sadık'ın (öl. 765) görüşleri etrafında şekillenmiştir. Günümüzde İran, Irak, Bahreyn ve Lübnan'da yaygındır.

İtikadi-siyasi ve fıkhi konularda farklı mezheplerin ortaya çıkması, İslam'ın fikir özgürlüğüne verdiği önemin bir yansımasıdır. Bu mezhepler İslam medeniyetinin gelişmesine katkıda bulunmuştur.

Hucurat Suresi 13. Ayet

"Ey insanlar! Şüphe yok ki, biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi boylara ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerli olanınız, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır."
(Hucurat suresi, 13. ayet)

Bu ayetin, Mekke'nin fethinden sonra Bilal-i Habeşi'nin (ra) rengi sebebiyle bazı kişilerce küçümsenmesi üzerine indirildiği rivayet edilir. Diğer ayetlerde "Ey iman edenler!" denilirken burada "Ey insanlar!" denilmesi, ayetin mesajının tüm insanlığı kapsadığını gösterir.

Ayetin Mesajı

Ayette insanların tek bir soydan geldiği kabul edilir; dil, ırk gibi farklılıklarla kavim ve milletlere ayrılmalarının sebebi ayette tearüf kavramıyla ifade edilir; bu kavram birbirini tanıma, tanışma anlamına gelir. Kabile ve milletlere bölünmüş olmak; birbirini inkâr etmek için değil, tanışmak, yardımlaşmak ve dayanışmak içindir.

Ayetin ikinci bölümünde doğuştan gelen özelliklerin üstünlük vesilesi olmadığı, asıl üstünlüğün takvada aranması gerektiği vurgulanır. Hz. Peygamber Veda Hutbesi'nde "...Arap'ın Acem'e, beyaz tenlinin siyaha bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takva iledir." buyurarak bu mesajı pekiştirmiştir.

İslam, asabiyetasabiyetAynı soydan gelenlerin veya bir başka sebeple aralarında yakınlık bulunanların, bağlı olduğu grubu haklı ya da haksız olduklarına bakmaksızın her durumda diğerlerinden üstün görmesiin ve sınıfsal ayrımların yaygın olduğu bir toplum yaşantısından, insanların barış ve huzur içinde yaşamasına imkân tanıyan yeni bir toplum kültürü oluşturmuştur. Hz. Muhammed'in (sav) Medine'de yerleştirdiği bu kültürün izlerini, Selçuklu ve Osmanlı'nın farklı din ve kültürlere sahip topluluklarla asırlarca sürdürdüğü barış içinde bir arada yaşama pratiğinde görmek mümkündür.