Konu anlatımı
Maun Suresi
Maun suresi Kur'an-ı Kerim'in 107. suresidir. Mekke Dönemi'nde inmiştir ve yedi ayettir. Adını son ayetindeki maunGenel olarak “yardım” demektir; zekât ve ev ihtiyaçları anlamına geldiği de söylenir. kelimesinden alır.
Sure bir soruyla açılır: "Gördün mü?" Bu soru dikkatimizi çeker, çünkü arkasından gelen cümle düşündürücüdür: hesap ve ceza gününü yalanlayan kimseyi tanıyor musun, nasıl biridir o? Sure, ahireti inkâr edenlerin ahlakının nasıl bozulduğunu göstererek cevap verir.
Yetime ve muhtaca bakış
Peygamberimiz zamanındaki inkârcıların toplumsal ahlakında surenin öne çıkardığı iki özellik vardır:
- Yetime kötü davranmak,
- İhtiyaç sahiplerini yardıma teşvik etmemek, çaresizlerin hâlini düşünmemek.
Yetimler ve yoksullar korunmaya ve yardıma muhtaç insanlardır. Onlara hakaret etmek, onları küçümsemek ya da kötü davranmak, haklarını çiğnemek demektir. Sure bu tavrı kınarken Müslümanları da yardıma yöneltir. Yardım için insanları harekete geçirmek, hayır kurumlarıyla sosyal yardımı düzenli ve sürekli hâle getirmek de bu çağrının bir parçasıdır. İslam'ın hedefi, sadece sevincin değil sıkıntıların da paylaşıldığı bir toplum bilinci kurmaktır.
Gösterişsiz ibadet
Surenin ilk ayetleri muhtaçlara kötü davrananları kınar, son dört ayeti ise ibadetini samimiyetsiz yapanları eleştirir. Bu kişiler "salih biri" densin diye namaz kılar, "takva sahibi" densin diye huşulu görünmeye çalışır, "cömert" densin diye de istemeyerek sadaka verir.
Bu hâlin adı riyaBir işi ya da ibadeti şöhret, çıkar veya itibar elde etmek için gösteriş amacıyla yapmak.dır. Nisa suresi bu tutumu şöyle ifade eder:
"... Onlar, namaza kalktıkları zaman tembel tembel kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah’ı pek az anarlar."
(Nisa, 4/142)
İbadette şekil şartları kadar niyet, ihlas, huşu ve takva gibi öz de önemlidir. Günde beş vakit namaz, ihlasla kılındığında müminin Allah'a yaklaşmasını sağlar. Peygamberimiz bunu "Din, samimiyettir." sözüyle özetlemiştir.
İbadet ve yardımlaşma birlikte
Son ayet, dini inkâr eden ve ibadetini gösteriş için yapanların aynı zamanda maunu, yani yardımı da engellediğini söyler. Surenin en dikkat çekici yanı da burasıdır: Allah'a içtenlikle kulluk etmek ile yardımlaşma ve dayanışma birbirinden ayrılmaz.
Gerçekten Allah'a inanan ve ahiret sorumluluğu taşıyan biri hem Allah'a hem insanlara karşı görevlerinin farkındadır. Yalnız kendisi iyilik yapmakla kalmaz, başkalarının da iyilik yapmasına vesile olur; yardımlaşmanın engellenmesine değil, toplumda ve kurumlarda yaygınlaşmasına katkı verir.
Ezber için ipucu
Sureyi iki parça olarak düşünürsen kolay oturur: ilk üç ayet yetime ve muhtaca karşı tavrı, son dört ayet samimiyetsiz ibadeti anlatır. Okurken med harflerine dikkat et ve önce öğretmeninden dinleyip parça parça tekrar et.
Mâûn Suresi
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ فَذٰلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ اَلَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ اَلَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ
Türkçe okunuşu
Bismillâhirrahmânirrahîm. Eraeytellezî yükezzibü biddîn. Fezâlikellezî yedu‘ul yetîm. Velâ yehuddu alâ taâmil miskîn. Feveylün lilmusallîn. Ellezîne hüm an salâtihim sâhûn. Ellezîne hüm yürâûn. Ve yemneûnel mâûn.
Anlamı
Hesap gününü yalanlayanı gördün mü? İşte o, yetimi itip kakar; yoksulu doyurmaya teşvik etmez. Namazlarını önemsemeyen, gösteriş yapan ve en küçük yardımı bile esirgeyenlerin vay hâline!
Kısa Kontrol
1. Maun suresi hangi dönemde inmiş ve kaç ayettir?
2. Maun suresinde inkârcıların öne çıkan iki olumsuz tutumu hangisidir?
3. Bir ibadeti insanlar görsün, "salih" densin diye yapmaya ne ad verilir?
4. “Maun” kelimesi surede ne anlama gelir?
5. Maun suresine göre Allah'a içten ibadet etmek ile yardımlaşma birbirinden ayrı konulardır.
Kâfirun Suresi
Kur'an'daki sıralamada 109. sure olan Kâfirun, Mekke Dönemi'nde inmiş, altı ayetlik bir suredir. İlk ayette geçen ve "inkâr edenler" demek olan kâfirun sözcüğü ona ad olmuştur.
Sure, Mekke'deki ilk yıllarda müşriklerin Peygamberimize bir uzlaşma önermesi üzerine inmiştir. Teklif şuydu: Peygamberimiz bir yıl müşriklerin putlarına ibadet edecek, karşılığında onlar da bir yıl Allah'a ibadet edecekti. Sure, böyle bir uzlaşmanın asla mümkün olmadığını, tevhit inancının bu tür pazarlıklara kapalı olduğunu bildirir.
Tevhit nedir?
Surenin ana konusu tevhitAllah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde her yönüyle bir ve tek olduğuna, ibadete layık yalnız O’nun bulunduğuna inanmak.tir. Tevhit inancına sahip kişiye muvahhit denir. Müslümanlık, tevhidi özlü biçimde anlatan kelime-i şehadetle başlar. Şehadet getiren kişi, Allah'tan başkasına dua edilemeyeceğini, yardım istenemeyeceğini, sığınılamayacağını ve kulluk yapılamayacağını kabul etmiş olur.
Sözlükte ibadet, boyun eğme, itaat etme, kulluk etme, saygı duyma, yüceltme gibi anlamlara gelir. Dinî anlamıyla Allah'ın emrettiği ve kulların yapmakla yükümlü olduğu davranışların tamamını kapsar. Namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetler insana öz disiplin kazandırır, onu kötü davranışlardan uzaklaştırır ve Allah'a bağlılığın göstergesi olur.
Ayetlerin mesajı
Sure "Ey kâfirler!" hitabıyla başlar. Peygamberimizden, putlara tapanlara açıkça şunu söylemesi istenir: kulluk ettikleri şeylere kulluk etmeyecektir. Sonra, o kişilerin de Peygamberimizin kulluk ettiği Allah'a kulluk etmeyeceği, yani inkârlarını bırakmayacağı haber verilir. Peygamberimizin şahsında bütün müminlere de yalnız Allah'a kulluk etmeleri emredilmiş olur.
Bu ifadelerin sonraki iki ayette yeniden gelmesi anlamı kuvvetlendirir. Müminlerin inancı ve ibadeti, Allah'a ortak koşanlarınkine hiç benzemez. Dinlerini kabul ettirmeye çalışan müşriklerin ümidi de böylece tamamen kırılır.
Surenin son sözü "Sizin dininiz size, benim dinim banadır." ayetidir; iman ile şirk asla bir araya gelemez. Aynı konuyu Yunus suresi şöyle dile getirir:
"... Artık kim doğru yola girerse ancak kendisi için girer. Kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Ben sizden sorumlu değilim."
(Yunus, 10/108)
İhlaseyn ve namazda okunuşu
Kâfirun ve İhlas surelerinin işlediği ana konu aynıdır; bu yüzden ikisine birden İhlaseyn (iki ihlas) denir. İkisinde de iman ile küfrün kesin çizgiyle ayrıldığı vurgulanır.
Peygamberimiz Kâfirun suresini namazda sık sık okurdu. Sabah namazının sünnetinde Fatiha'nın ardından Kâfirun ve İhlas'ı okurdu. Akşam namazının sünnetinde çoğunlukla Kâfirun'u seçerdi. Kâbe'yi tavaf ettikten sonra kıldığı namazda da yine bu iki sure vardı.
Ezberlerken sureyi önce dinle, sonra ayetleri parça parça tekrar et. Benzer cümleler birkaç ayette tekrar ettiği için, ayetlerin hangi sırayla geldiğine dikkat etmek ezberi kolaylaştırır.
Kâfirûn Suresi
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ
Türkçe okunuşu
Bismillâhirrahmânirrahîm. Kul yâ eyyühel kâfirûn. Lâ a‘büdü mâ ta‘büdûn. Velâ entüm âbidûne mâ a‘büd. Velâ ene âbidün mâ abedtüm. Velâ entüm âbidûne mâ a‘büd. Leküm dînüküm veliye dîn.
Anlamı
De ki: Ey inkârcılar! Ben sizin kulluk ettiklerinize kulluk etmem. Siz de benim kulluk ettiğime kulluk etmiyorsunuz. Ben sizin kulluk ettiklerinize kulluk edecek değilim; siz de benim kulluk ettiğime kulluk edecek değilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim banadır.
Kısa Kontrol
1. Kâfirun suresi hangi teklif üzerine inmiştir?
2. Kâfirun suresinin ana konusu hangisidir?
3. Kâfirun ve İhlas surelerine birlikte ne ad verilir?
4. “Sizin dininiz size, benim dinim banadır.” ayeti neyi vurgular?
5. Peygamberimiz sabah namazının sünnetinde Fatiha'dan sonra Kâfirun ve İhlas surelerini okumuştur.
Nasr Suresi
Nasr, Kur'an'ın 110. suresidir; Medine Dönemi'nde inen bu sure üç ayetten oluşur. İlk ayette geçen nasr (yardım) sözcüğünden adını almıştır.
Nasr, tamamı birden inen son suredir ve Veda Haccı sırasında nazil olmuştur. Peygamberimizin vefatını haber verdiği düşünüldüğü için "Tevdi" ya da "Veda suresi" de denmiştir.
Fetih ve bölük bölük iman
Surede geçen fetih, tek bir savaşın kazanılmasından çok, genel ve kesin bir zaferi ifade eder. Hicret'in 8. yılında (630) Mekke fethedildi ve müşriklerin direnci kırıldı; bu, zaferin ilk işaretiydi. Ancak müşriklerin hâlâ direnecek bir gücü vardı. Taif ve Huneyn savaşlarından sonra bu da bitti ve Arap Yarımadası'nda tam bir hâkimiyet kuruldu.
Bu aşamada insanlar tek tek değil, kabile kabile, gruplar hâlinde Müslüman olmaya başladı. Hicret'in 10. yılına (632) gelindiğinde, Veda Haccı'yla birlikte Arap Yarımadası İslam'la tanışmış oldu.
Peygamberimiz ve ashabı, Mekke yıllarında zulme uğramış, birçok sıkıntı çekmişti. Allah'ın yardımıyla o zor günler geride kaldı.
Zaferden sonra: hamt ve istiğfar
Büyük başarının ardından Peygamberimize üç şey emredilir: Rabbine hamdetmek, O'nu tesbih etmek ve bağışlanma dilemek. Çünkü Allah "tövbeleri çok kabul edendir".
HamtAllah’ı en güzel sıfatlarıyla övmek; verilen nimetlere şükretmek, karşılaşılan sıkıntılara sabretmek., Allah'a yönelik şükür ve minnet ifadesidir ve bütün övgüleri içine alır. Nimet gelince şükretmek, bela gelince sabretmek de hamdetmenin bir yoludur.
İstiğfarSözlükte “örtme, korunma” anlamına gelir; bağışlanma dileği ve bu amaçla edilen dua. ise bağışlanma istemek ve "estağfirullah" gibi dua cümlelerini söylemektir. Kulluk bilincini koruyan mümin günah işleyince huzursuz olur, pişman olur, utanır; bir daha yapmamaya niyet ederek tevbeSözlükte “geri dönmek”; dinî terim olarak Allah’ın emir ve yasaklarına aykırı davranışları bırakıp rızasına uygun amellere yönelmek. ve istiğfar ederler.
Başarıda tevazu
Sure şunu öğretir: Bir başarıya ulaştığımızda, onu yalnız kendi çabamıza bağlayıp kibirlenmemeliyiz. Başarıların ve nimetlerin gerçek sahibi Allah'tır. Hamdetmek ve bağışlanma dilemek belirli bir zamana bağlı değildir; her zaman ve her durumda Allah'a yönelebiliriz.
Bir hadiste Peygamberimiz, bu surenin Kur'an'ın dörtte birine denk olduğunu söylemiştir. Bazı âlimler bunu şöyle açıklar: Kur'an'ın içeriği dört ana başlıkta toplanabilir; tevhit, nübüvvet ve dünya ile ahirete dair hükümler.
Ezber için ipucu
Üç ayet kolay ezberlenir: önce yardım ve fetih, sonra insanların bölük bölük girişi, en sonda hamt, istiğfar ve "çok tövbe kabul eden" ifadesi. Bu sırayı akılda tut.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَالْفَتْحُ وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللّٰهِ أَفْوَاجًا فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا
Türkçe okunuşu
Bismillâhirrahmânirrahîm. İzâ câe nasrullâhi velfeth. Ve raeytennâse yedhulûne fî dînillâhi efvâcâ. Fesebbih bihamdi rabbike vestağfirh, innehû kâne tevvâbâ.
Anlamı
Allah’ın yardımı ve fetih geldiğinde, insanların bölük bölük Allah’ın dinine girdiğini gördüğünde Rabbini överek tesbih et ve O’ndan bağışlanma dile. Çünkü O tövbeleri çok kabul edendir.
Asr Suresi
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ
Türkçe okunuşu
Bismillâhirrahmânirrahîm. Vel asr. İnnel insâne lefî husr. İllellezîne âmenû ve amilussâlihâti ve tevâsav bilhakkı ve tevâsav bissabr.
Anlamı
Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyandadır. Ancak iman edip iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenler bunun dışındadır.
Kısa Kontrol
1. Nasr suresi hangi dönemde inmiştir ve kaç ayettir?
2. Nasr suresine “Veda suresi” de denmesinin sebebi nedir?
3. Nasr suresinde başarıdan sonra Peygamberimize ne emredilir?
4. Aşağıdakilerden hangisi istiğfarın örneğidir?
5. Nasr suresi, başarıya ulaşınca kibre düşmemek gerektiğini de hatırlatır.
Ayetelkürsi
Bakara suresinin 255. ayeti olan Ayetelkürsi, Medine Dönemi'nde inmiştir. İçindeki kürsi sözcüğü ona adını vermiştir. Âlimler kürsiyi arş, Allah'ın ilmi, mülkü ve gücü gibi anlamlarda yorumlar; bir de Allah'ın sıfatlarının göründüğü ve emirlerinin açığa çıktığı yer olarak anlar.
Değeri büyük olduğu için ayet ayrıca "Kur'an'ın en faziletli ayeti", "tevhit ayeti" ve "koruyucu ayet" olarak da bilinir. Allah'ın bir ve eşsiz oluşunu, kusursuz sıfatlarını, her şeyi saran ilmini ve sınırsız kudretini bütün genişliğiyle anlatır.
Tevhit, Hay ve Kayyum
Ayet tevhidi ilan ederek başlar: Allah'tan başka ilah yoktur. Allah'a ortak ya da denk tutmak, O'na ait özellikleri kendine veya başkasına yüklemek şirktir ve affedilmeyecek bir günahtır. Evreni yaratan, düzenleyen ve yöneten yalnız Allah'tır.
Ardından "Diridir" denir. Hay, Allah'ın esmayıhüsnaEsmâ-i hüsnâ: Allah’ın en güzel isimleri; Kur’an ve hadislerde Allah için kullanılan bütün isimler.sından biridir. Varlıkların hayatı geçicidir, Allah'ın hayatı ise ezelî ve ebedîdir; başlangıcı da sonu da yoktur.
Sonra gelen Kayyum, varlığı kendinden olan, evrenin sürmesi kendisine bağlı bulunan, yarattıklarını dilediği gibi yöneten ve her şeyi gözeten demektir. Bu ismi gerçekten kavrayan mümin, her şeyin Allah'ın gücüyle ayakta durduğunu bilir. Geçici varlıklara değil yalnız O'na güvenir; dualarını O'na eder, yardımı O'ndan ister.
Uyku tutmaz, her şey O’nundur
Ayetteki "uyuklama ve uyku O'nu tutmaz" ifadesi Hay ve Kayyum isimlerini güçlendirir. Uyuklayan ya da uyuyan bir varlığın yaratılmışları gözetmesi, yönetmesi ve koruması düşünülemez. Allah'ın gözetimi kesintisizdir, bir eksiği yoktur.
"Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur" cümlesi, her şeyin yaratıcısı ve gerçek sahibinin Allah olduğunu bildirir; böylece şirkin her biçimini reddeder. Ayetin devamında Allah'ın izni olmadan kimsenin kimseye şefaat edemeyeceği söylenir; bu, O'nun sonsuz kudretini ve yüceliğini gösterir.
Allah her şeyi bilir; ilmi bütün âlemleri kuşatmıştır. İnsanlar ancak Allah'ın peygamberler yoluyla bildirdiği kadarını öğrenebilir. Kürsüsünün genişliği gökleri ve yeri kapsar; bunları korumak O'nu hiç yormaz.
Alî ve Azîm, esmayıhüsna ve fazileti
Ayet "O yücedir, büyüktür." diye biter. Burada Allah'ın iki güzel ismi geçer: Alî, değeri yüce, kudreti büyük, her türlü eksiklikten uzak olan; Azîm ise emrine karşı çıkılamayan, kudretiyle her şeyi saran, sıfatlarının mahiyetini akıl kavrayamayacak kadar yüce olan anlamına gelir.
Allah'ın isimleri "en güzel" diye nitelendirilir. Araf suresi şöyle der:
"En güzel isimler Allah’ındır; bu güzel isimlerle O’na dua edin..."
(Araf, 7/180)
Dua ederken isteğimizle ilgili ismi anmak, dileğimizi ancak Allah'ın gerçekleştirebileceğine inandığımızı gösterir. Örneğin hasta biri, şifa veren anlamındaki "Şafi" ismiyle dua başlatırsa O'nun şifa gücüne içtenlikle inandığını dile getirir.
Ayetelkürsi'nin değerini anlatan pek çok hadis vardır. Peygamberimiz, müminlerin Allah'ı doğru tanıması için ayetin sürekli okunmasını önermiştir. Kendisi namazların arkasından okur, ümmetine de aynısını tavsiye ederdi.
Âyetelkürsî (Bakara 2/255)
اللّٰهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
Türkçe okunuşu
Allâhü lâ ilâhe illâ hüvel hayyül kayyûm. Lâ te’huzühû sinetün velâ nevm. Lehû mâ fissemâvâti ve mâ fil ard. Men zellezî yeşfeu indehû illâ biiznih. Ya‘lemü mâ beyne eydîhim ve mâ halfehüm. Velâ yuhîtûne bişey’in min ilmihî illâ bimâ şâ’. Vesia kürsiyyühüssemâvâti vel ard. Velâ yeûdühû hıfzuhümâ ve hüvel aliyyül azîm.
Anlamı
Allah, O’ndan başka ilah olmayandır; diridir, bütün varlığı yönetendir. O’nu uyuklama ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanlar O’nundur. İzni olmadan huzurunda şefaat edecek kimdir? O, kullarının önündekini ve arkasındakini bilir. İnsanlar O’nun ilminden, dilediği kadarından başka hiçbir şey kavrayamaz. O’nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır; bunları korumak O’na ağır gelmez. O yücedir, büyüktür.
Kısa Kontrol
1. Ayetelkürsi Kur'an'ın hangi suresinde, kaçıncı ayettedir?
2. Ayetelkürsi adını hangi kelimeden almıştır?
3. “Varlığı kendinden olan, tüm evreni gözeten ve yöneten” anlamındaki isim hangisidir?
4. Ayetelkürsi'nin sonunda hangi iki güzel isim geçer?
5. Ayetelkürsi'ye göre Allah'ı bazen uyku tutar.